
ยาละลายลิ่มเลือดมักเดินทางมาได้เกือบถึงเป้าหมาย แต่กลับไปต่อไม่ได้ในระยะไม่กี่มิลลิเมตรสุดท้าย เพราะลิ่มเลือดที่อุดหลอดเลือดอยู่ได้ปิดทางไหลของเลือด ซึ่งเป็นตัวพายาไปถึงจุดหมายไปด้วย เมื่อวันที่ 9 พฤศจิกายน 2026 ที่ผ่านมา ทีมวิจัยจาก ETH Zürich มหาวิทยาลัยด้านวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีชั้นนำของสวิตเซอร์แลนด์ จึงเปิดตัวทางออกที่ไม่ธรรมดา นั่นคือหุ่นยนต์จิ๋ว (Microbot) ที่บังคับด้วยสนามแม่เหล็กจากนอกร่างกาย ให้ตีลังกาไปตามผนังหลอดเลือดเพื่อพายาไปส่งถึงลิ่มเลือดโดยตรง
ผลทดสอบเบื้องต้นน่าสนใจไม่น้อย ในแบบจำลองหลอดเลือดที่ห้องแล็บ หุ่นยนต์จิ๋วช่วยให้ยาละลายลิ่มเลือดได้เร็วกว่าการใช้ยาเพียงอย่างเดียวราว 6 เท่า ส่วนการทดลองในหมูที่มีชีวิต พื้นที่หลอดเลือดที่เลือดกลับมาไหลเวียนได้อีกครั้งก็กว้างกว่าการใช้ยาอย่างเดียวถึง 2 เท่า แต่เทคโนโลยีนี้ยังไม่เคยทดลองในมนุษย์ และงานวิจัยยังอยู่ระหว่างการตรวจสอบโดยผู้ทรงคุณวุฒิ (Peer Review) ก่อนตีพิมพ์
ลิ่มเลือด (Thrombus) ที่อุดตันหลอดเลือดเป็นภาวะอันตรายถึงชีวิต เพราะทำให้เนื้อเยื่อสำคัญอย่างสมอง กล้ามเนื้อหัวใจ หรือปอดขาดเลือดและออกซิเจน จนนำไปสู่โรคหลอดเลือดสมอง (Stroke) ภาวะกล้ามเนื้อหัวใจขาดเลือดเฉียบพลัน (Heart Attack) หรือภาวะลิ่มเลือดอุดกั้นในปอด (Pulmonary Embolism)
เมื่อเกิดภาวะนี้ แพทย์มีทางเลือกหลักสองทาง คือใช้เครื่องมือเข้าไปนำลิ่มเลือดออก หรือให้ยาละลายลิ่มเลือด (Thrombolytics) ผ่านสายสวน (Catheter) ไปปล่อยใกล้จุดที่อุดตัน แล้วอาศัยกระแสเลือดพายาไปถึงลิ่มเลือด ปัญหาคือเมื่อลิ่มเลือดขวางทางอยู่ เลือดก็แทบไหลผ่านจุดนั้นไม่ได้ ยาจึงทำได้เพียงค่อยๆ เคลื่อนไปด้วยกระบวนการแพร่ (Diffusion) ซึ่งช้ามาก ทั้งที่ในภาวะฉุกเฉินแบบนี้ ทุกนาทีที่เสียไปอาจหมายถึงชีวิตของผู้ป่วย
Simone Schürle ศาสตราจารย์ด้านระบบจุลภาคทางการแพทย์ (Medical Microsystems) แห่ง ETH Zürich และหัวหน้าทีมวิจัย อธิบายว่าระบบหลอดเลือดไม่ต่างจากระบบท่อที่แตกแขนง เมื่อท่อเส้นหนึ่งอุดตัน ของเหลวจะเจอแรงต้านมากขึ้นและเลี่ยงไปไหลทางอื่นที่ผ่านได้ง่ายกว่า ยาที่ส่งเข้าไปจึงไม่ไหลเข้าบริเวณที่ถูกปิดกั้นอยู่
ทางออกของโจทย์นี้กลับได้แรงบันดาลใจจากธรรมชาติ Simone Schürle เล่าว่าทีมวิจัยสนใจแบคทีเรียบางชนิดที่มีแกนแม่เหล็กขนาดจิ๋วอยู่ในตัว และใช้แกนนั้นนำทางตามสนามแม่เหล็กโลก โดยเฉพาะคุณสมบัติทางฟิสิกส์ของแบคทีเรียเหล่านี้เมื่ออยู่ในสนามแม่เหล็กที่หมุนรอบตัว
จากไอเดียนั้น หุ่นยนต์จิ๋วแต่ละตัวจึงมีรูปร่างทรงรีคล้ายรังไหมหรือเมล็ดข้าว ยาวราว 8 ไมโครเมตร หรือเล็กกว่าหนึ่งในร้อยของมิลลิเมตร ซึ่งใกล้เคียงกับขนาดเม็ดเลือดแดง ตัวหุ่นทำจากเจลพอลิเมอร์จากน้ำตาลที่เข้ากันได้กับร่างกาย (Biocompatible) โดยมีอนุภาคนาโนเหล็กออกไซด์ (Iron Oxide Nanoparticles) ฝังอยู่ด้านใน อนุภาคเหล่านี้ไม่ได้กระจายทั่วตัว แต่เรียงกันเป็นแกนกลางตามแนวยาว เพื่อให้หุ่นตอบสนองต่อสนามแม่เหล็กเหมือนเข็มทิศ ทีมวิจัยทำได้ด้วยการผลิตหุ่นยนต์ภายใต้สนามแม่เหล็กที่หมุนอยู่
โครงสร้างสองชั้นนี้แบ่งหน้าที่กันชัดเจน แกนแม่เหล็กที่แข็งทำให้หุ่นหมุนตัวได้อย่างคาดการณ์ได้ ขณะที่เปลือกเจลช่วยกันไม่ให้อนุภาคเกาะกันเป็นก้อน
ส่วนวิธีใช้งาน แพทย์จะส่งหุ่นยนต์จิ๋วเข้าไปพร้อมยาละลายลิ่มเลือดผ่านสายสวนให้ใกล้ลิ่มเลือดที่สุด จากนั้นระบบควบคุมแม่เหล็กภายนอกร่างกายจะสร้างสนามแม่เหล็กที่หมุนรอบ ทำให้หุ่นเริ่มหมุนตัวและเคลื่อนไปตามผนังหลอดเลือด ETH Zürich เปรียบการเคลื่อนที่นี้กับนักยิมนาสติกที่ตีลังกาต่อเนื่องไปตามพื้น ระหว่างทาง หุ่นจะดึงและดันเลือดรอบตัวจนเกิดกระแสหมุนวนเล็กๆ ซึ่งช่วยพายาเข้าไปถึงลิ่มเลือดในบริเวณที่เดิมยาเข้าไม่ถึง

ด่านแรกของการทดสอบเกิดขึ้นในแบบจำลองซิลิโคนที่มีช่องทางเลียนแบบหลอดเลือด โดยทีมวิจัยใส่ลิ่มเลือดที่ทำจากเลือดหมูไว้ภายใน เมื่อมีหุ่นยนต์จิ๋วช่วยพายา ลิ่มเลือดละลายได้เร็วกว่าการใช้ยาเพียงอย่างเดียวราว 6 เท่า
หลังผ่านด่านห้องแล็บ ทีมวิจัยร่วมกับนักวิทยาศาสตร์จากโรงพยาบาลมหาวิทยาลัย Charité ในกรุงเบอร์ลิน ทดสอบต่อในหมูที่มีชีวิต โดยทำให้หลอดเลือดแดงบริเวณไตของหมูอุดตันด้วยลิ่มเลือด แล้วเปรียบเทียบผลระหว่างการใช้ยาร่วมกับหุ่นยนต์จิ๋วกับการใช้ยาอย่างเดียว ผลคือหลังผ่านไป 30 นาที พื้นที่หลอดเลือดที่เลือดกลับมาไหลเวียนได้อีกครั้งกว้างกว่ากลุ่มที่ใช้ยาอย่างเดียว 2 เท่า
ผลลัพธ์นี้ทำให้ Simone Schürle บอกว่า เท่าที่ทีมทราบ นี่เป็นครั้งแรกที่มีการแสดงให้เห็นในสัตว์ขนาดใหญ่ซึ่งใกล้เคียงการใช้งานทางคลินิก ว่าการใช้หุ่นยนต์จิ๋วในลักษณะนี้ช่วยเสริมกระบวนการละลายลิ่มเลือด (Thrombolysis) ได้จริง
ถึงผลลัพธ์จะน่าตื่นเต้น แต่ยังมีคำถามด้านความปลอดภัยที่ต้องตอบอีกมาก ก่อนหน้านี้การศึกษาในหนูพบว่าทั้งเหล็กออกไซด์และเจลพอลิเมอร์สลายตัวในร่างกายได้อย่างปลอดภัยภายในไม่กี่สัปดาห์ แต่การทดลองในหมูครั้งล่าสุดยังไม่ได้ติดตามว่าหุ่นยนต์สลายตัวอย่างไร หรือสุขภาพของหมูเป็นอย่างไรหลังลิ่มเลือดละลายแล้ว
ขั้นต่อไปของทีมจึงเป็นการศึกษาความปลอดภัยในระยะยาวและในสัตว์ที่ตัวใหญ่ขึ้น รวมถึงทดสอบในแบบจำลองเฉพาะโรค เช่น แบบจำลองภาวะกล้ามเนื้อหัวใจขาดเลือด ก่อนจะขออนุมัติใช้งานและเดินหน้าสู่การทดลองในมนุษย์ ทีมวิจัยหวังว่าในอนาคต แพทย์จะฉีดหุ่นยนต์จิ๋วเข้าไปพร้อมยาละลายลิ่มเลือด แล้วควบคุมด้วยแม่เหล็กไฟฟ้าที่เล็งไปยังตำแหน่งเป้าหมาย ซึ่งจะทำให้ผนวกเข้ากับขั้นตอนรักษาลิ่มเลือดที่โรงพยาบาลใช้อยู่แล้วได้ไม่ยาก
อีกด้านหนึ่ง ETH Zürich ยื่นจดสิทธิบัตรหุ่นยนต์จิ๋วนี้แล้ว โดยกระบวนการผลิตใช้เทคนิคไมโครฟลูอิดิกส์แบบหยด (Droplet-based Microfluidics) ซึ่งควบคุมของเหลวปริมาณจิ๋วให้แตกเป็นหยดเล็กๆ แล้วขึ้นรูปเป็นหุ่นยนต์ทีละตัว Simone Schürle บอกว่าเป็นวิธีที่ต้นทุนต่ำมากและผลิตได้ในปริมาณมาก มหาวิทยาลัยยังส่งผลงานนี้เข้าชิงรางวัล Spark Award ซึ่ง ETH Zürich มอบให้คำขอสิทธิบัตรที่มีแววที่สุดแห่งปีด้วย
ท้ายที่สุด Simone Schürle สรุปว่าหัวใจของงานนี้คือการปรับปรุงขั้นตอนละลายลิ่มเลือดในจุดที่ยังทำได้ไม่ดี และช่วยให้ยาผ่านไม่กี่มิลลิเมตรสุดท้ายไปจนออกฤทธิ์ได้เต็มที่ ขณะนี้หุ่นยนต์จิ๋วดังกล่าวยังอยู่ในขั้นทดลองในสัตว์ ยังไม่มีการใช้กับผู้ป่วย และผลวิจัยอยู่ระหว่างการตรวจสอบโดยผู้ทรงคุณวุฒิก่อนตีพิมพ์
บทความนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อให้ข้อมูลเท่านั้น ไม่ใช่คำแนะนำทางการแพทย์
ที่มา: Live Science, ETH Zürich
ลงทะเบียนเข้าสู่ระบบ เพื่ออ่านบทความฟรีไม่จำกัด