ศ. ดร. ยศชนัน ชี้ยุคที่ AI รู้ทุกอย่าง คนเก่งต้อง ‘รวมศาสตร์’ ไม่ใช่เป็น ‘เป็ด’

ประเทศควรปั้นคนเก่งด้านเทคโนโลยีให้มีหน้าตาแบบไหน หากยังไม่มีใครรู้ว่าอุตสาหกรรมใหม่ของวันพรุ่งนี้จะเป็นอย่างไร คำถามนี้คือโจทย์ที่ ศ.ดร.ยศชนัน วงศ์สวัสดิ์ รองนายกรัฐมนตรี และรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (อว.) ยอมรับว่าตนเองก็ยังมองไม่เห็นคำตอบ เพราะ AI ทำให้ทุกอย่างเปลี่ยนได้ทุกวัน ขณะที่ไทยไม่ได้เป็นผู้กำหนดทิศทางเทคโนโลยี แต่เป็นฝ่ายรอดูว่ายุโรป ญี่ปุ่น และจีนจะออกอะไรมา

ศ.ดร.ยศชนันตั้งโจทย์ดังกล่าวระหว่างกล่าวเปิดงานและปาฐกถาพิเศษบนเวที Thailand Tech Talent Connect 2026 ก่อนเสนอว่าทางออกไม่ใช่การเดาอุตสาหกรรมแห่งอนาคตให้ถูก แต่คือการสร้างคนที่คิดอุตสาหกรรมใหม่ขึ้นมาเองได้ เพราะเมื่อประเทศ ‘ลงทุนที่คน คนจะสร้างเศรษฐกิจให้’ พร้อมขอความร่วมมือจากผู้ร่วมงานใน 3 เรื่อง ได้แก่ เทคโนโลยีใหม่ การปั้นคนเก่ง (Talent) และการสร้างเศรษฐกิจ

ยุคทองไม่ได้เกิดที่ไทย คนไทยจึงต้องขยับจากผู้หางานเป็นผู้สร้างงาน

เหตุที่คำถามข้างต้นตอบยาก เป็นเพราะภาพของคนเก่งในแต่ละยุคถูกกำหนดโดยประเทศที่สร้างยุคทองของตัวเองขึ้นมา ศ.ดร.ยศชนันอธิบายว่าการปฏิวัติอุตสาหกรรมในอังกฤษทำให้คนอยากเป็นวิศวกร เมื่อสหรัฐอเมริกามี Silicon Valley อุตสาหกรรมเซมิคอนดักเตอร์ (Semiconductor) และคอมพิวเตอร์ ภาพของคนเก่งก็เปลี่ยนไปอีกแบบ ส่วนการเติบโตของญี่ปุ่นและจีนก็ดึงคนเข้าสู่เทคโนโลยีดิจิทัล การผลิต และอิเล็กทรอนิกส์

แต่ไทยไม่ได้เป็นผู้สร้างยุคทองเหล่านั้น และยังไม่มีเทคโนโลยีหรือองค์ความรู้ที่ทำให้โลกต้องปรับตาม ผลที่ตามมาคือคนรุ่นใหม่เริ่มไม่แน่ใจว่าเรียนจบแล้วจะมีงานทำหรือไม่ ศ.ดร.ยศชนันประเมินว่าคนไทยราว 80-90% ยังเป็นผู้หางาน (Job Seeker) จึงต้องการผลักดันให้เกิดผู้สร้างงาน (Job Creator) มากขึ้น

ผู้สร้างงานในความหมายนี้คือคนที่คิดงานใหม่แล้วออกไปหาความต้องการของตลาด หรือเห็นความต้องการที่ยังไม่มีอุตสาหกรรมรองรับแล้วลงมือสร้างขึ้นเอง ซึ่งมหาวิทยาลัยก็ต้องปรับตัวเพื่อบ่มเพาะคนกลุ่มนี้ ส่วนสตาร์ทอัพที่จะได้รับการยกย่องเป็นตำนาน ต้องสร้างเศรษฐกิจใหม่จากสิ่งที่ตัวเองทำ คือบริษัทเดียวทำให้เกิดนวัตกรรมที่คนอื่นทำตาม และเกิดการจ้างงานต่อเนื่องเป็นวงกว้าง ศ.ดร.ยศชนันมองว่าผู้ร่วมงานต่างมีไอเดียสตาร์ทอัพอยู่แล้ว สิ่งที่ต้องถามต่อคือความสำเร็จนั้นจะส่งผลไปถึงคนได้กี่คน

เปิดโรงพยาบาล 100 แห่ง ยังได้น้อยกว่าคนขายเครื่องมือแพทย์

ความจำเป็นของการสร้างคนกลุ่มนี้ชัดขึ้นเมื่อดูต้นทุนของการเป็นผู้ใช้เพียงอย่างเดียว ศ.ดร.ยศชนันระบุว่าเมื่อไทยรับเทคโนโลยีจากภายนอกเข้ามาใช้ 100% ก็ต้องจ่ายเงินซื้อทุกครั้ง และผู้ขายจากต่างประเทศย่อมมองไทยเป็นตลาด ไทยจึงต้องสร้างเทคโนโลยีจากภายในให้มีคุณภาพทัดเทียมของต่างประเทศ เพราะไม่เช่นนั้นก็จะไม่มีใครเลือกใช้

ตัวอย่างที่เห็นชัดคือการแพทย์ ไทยต้องการรายได้จากบริการทางการแพทย์ (Medical Service) แต่ ศ.ดร.ยศชนันชี้ว่าต่อให้เปิดโรงพยาบาล 100 แห่ง รายได้ก็ยังน้อยกว่าประเทศที่ไม่ได้ให้บริการ แต่ขายเครื่องมือแพทย์ให้ทั้งโรงพยาบาล โดยยกตัวอย่าง Shimadzu บริษัทญี่ปุ่นที่เติบโตได้เพราะผลิตเครื่องมือเอง รายได้ของไทยจึงอาจเพิ่มขึ้น แต่ประเทศผู้ผลิตเครื่องมือกลับได้มากกว่า

ต้นทุนอีกด้านหนึ่งคือการไม่มี ‘เอกราชทางความคิด’ ในเรื่องที่เป็นปัญหาของตัวเอง เทคโนโลยีอย่างการพิมพ์อวัยวะ (Organ Printing) ยังมีราคาแพงสำหรับไทยเพราะผลิตเองไม่ได้ ขณะที่โรคธาลัสซีเมียซึ่งพบมากในคนไทย ก็ยากจะหวังให้ประเทศที่ไม่ได้เผชิญปัญหาเดียวกันมาหาวิธีรักษาให้ บทเรียนที่ชัดที่สุดคือช่วงโควิด-19 ซึ่งทุกประเทศต่างดึงทรัพยากรกลับไปดูแลคนของตัวเอง ส่วนไทยทำได้เพียงรอว่าเมื่อไรจะมีผู้ผลิตวัคซีนส่งมาให้ ศ.ดร.ยศชนันย้ำว่าเหตุการณ์แบบนี้ต้องไม่เกิดกับไทยอีก

การรวมศาสตร์ไม่ใช่การเป็น ‘เป็ด’ แต่ต้องเก่งลึกหนึ่งเรื่องก่อน

เมื่อเป้าหมายคือการสร้างเอง คำถามถัดมาคือต้องสร้างคนแบบใด ศ.ดร.ยศชนันมองว่าโจทย์ของวิทยาศาสตร์เปลี่ยนไปแล้ว จากการทำนาย (Predict) ไปสู่การออกแบบและปรับเปลี่ยนโลก เช่น ด้านสิ่งแวดล้อมที่การเป็นสีเขียวไม่เพียงพออีกต่อไป แต่ต้องฟื้นฟูน้ำและดินที่เสียหายไปแล้วให้กลับคืนมา หรือด้านการแพทย์ที่ก้าวไปถึงการบำบัดด้วยเซลล์และยีน (Cell and Gene Therapy)

งานลักษณะนี้ทำไม่ได้ด้วยศาสตร์เดียว ศ.ดร.ยศชนันเล่าว่าเมื่อเดือนก่อนได้ถามในวงสนทนาเรื่องรางวัลโนเบลว่าควรทำวิจัยหัวข้อใดจึงจะมีโอกาสได้รางวัล คำตอบที่ได้คือต้องรวมศาสตร์ เพราะการค้นพบในศาสตร์เดี่ยวอย่างเคมีและฟิสิกส์เริ่มถึงทางตัน แนวคิดนี้เรียกว่าการหลอมรวมทางวิทยาศาสตร์ (Scientific Convergence) ซึ่งที่จริงเป็นการย้อนกลับไปสู่อดีต ก่อนที่มนุษย์จะแบ่งความรู้เป็นฟิสิกส์ เคมี และชีววิทยาเพื่อทำความเข้าใจโลก โดยคนเก่งในสมัยนั้นทำได้ทั้งงานศิลปะและวิทยาศาสตร์โดยไม่แยกจากกัน

อย่างไรก็ตาม ศ.ดร.ยศชนันเตือนว่าการรวมศาสตร์ไม่ใช่การรู้ทุกอย่างแบบผิวเผินหรือที่เรียกกันว่า ‘เป็ด’ เพราะความรู้กว้าง ๆ เป็นสิ่งที่ AI ทำได้อยู่แล้ว การรวมศาสตร์ที่แท้จริงต้องเริ่มจาก ‘การเก่งอย่างรุนแรงสักหนึ่งศาสตร์ก่อน’ จนลึกถึงระดับที่ AI เข้าไม่ถึง แล้วจึงดึงศาสตร์อื่นเข้ามาผสม ศ.ดร.ยศชนันจึงฝากถึงนักเรียนว่าขอให้ดื่มด่ำกับเรื่องใดเรื่องหนึ่งให้ลึก แม้ตอนนี้จะยังมองไม่เห็นประโยชน์ก็ตาม

อยากเข้าถึงโมเดล AI ที่ดีที่สุด ไทยต้องมีของไปแลก

AI จึงไม่ใช่คู่แข่งของคนที่รู้ลึก แต่เป็นเครื่องมือที่ช่วยให้คนเหล่านี้เก่งข้ามศาสตร์ได้ ความได้เปรียบจึงอยู่ที่การมีโมเดล AI ที่ดีที่สุดในมือ ศ.ดร.ยศชนันระบุว่าต้องทำให้คนไทยเข้าถึงโมเดลระดับนั้นให้ได้ ซึ่งการรอขอเพียงอย่างเดียวไม่มีทางสำเร็จ ไทยต้องเป็นผู้ร่วมสร้าง (Contributor) ด้วยข้อมูลที่มีอยู่ในภูมิภาค และต้องเป็นผู้พัฒนาโมเดลระดับแนวหน้าด้วย เพื่อให้มีสิ่งแลกเปลี่ยนที่ได้ประโยชน์ทั้งสองฝ่าย มิฉะนั้นไทยจะได้ใช้ของดีเพียงชั่วคราวจนเกิดการพึ่งพา

อีกจุดหนึ่งที่ไทยมีต้นทุนอยู่แล้วคือ Physical AI หรือ AI ที่ทำงานผ่านเครื่องจักรและอุปกรณ์จริง เพราะไทยมีฐานโรงงานอุตสาหกรรมจำนวนมาก แต่ยังต้องวิจัยเพิ่มในชิ้นส่วนสำคัญอย่างมอเตอร์และวัสดุที่เบาและเสถียร เนื่องจากงานที่ไทยทำได้ส่วนใหญ่ยังเป็นงานโครงสร้างซึ่งมีมูลค่าไม่สูง

ศ.ดร.ยศชนันยังย้ำว่าการใช้ AI ต้องมาคู่กับการย้อนหาเหตุผลว่าเบื้องหลังคำตอบของ AI คือหลักฟิสิกส์หรือทฤษฎีใด ไม่ใช่ฝึกโมเดลเพียงอย่างเดียว เพราะกระบวนการนี้จะนำไปสู่ทฤษฎีใหม่ และทำให้คนยังคิดเองได้ในวันที่ไม่มี AI ให้ใช้ เหมือน Tony Stark ในภาพยนตร์ Iron Man ที่ประดิษฐ์อุปกรณ์ช่วยชีวิตตัวเองได้แม้อยู่ในที่ที่ไม่มีอะไรเลย

ซินโครตรอน ซูเปอร์คอมพิวเตอร์ และดาวเทียม ที่ไทยตั้งใจประกอบเอง

แนวคิดทั้งหมดนี้ถูกแปลงเป็นโครงการที่ อว. กำลังเดินหน้า เริ่มจากโครงสร้างพื้นฐานทางวิทยาศาสตร์ที่ตั้งเป้าให้คนไทยลงมือสร้างเองมากขึ้น เครื่องกำเนิดแสงซินโครตรอนระยะที่ 2 ซึ่ง ศ.ดร.ยศชนันคาดว่าจะอยู่ในกลุ่ม Top 5 ถึง Top 10 ของโลก จะประกอบเองในประเทศราว 50% พร้อมตั้งคำถามกลับว่า ‘ถ้าไทยต่อซินโครตรอนเองได้ครึ่งหนึ่ง ยังมีอะไรในโลกที่เราทำไม่ได้’

หลักคิดเดียวกันใช้กับศูนย์ข้อมูล (Data Center) ด้วย เพราะ ศ.ดร.ยศชนันมองว่าเศรษฐกิจไม่ได้เกิดจากการมี Data Center ตั้งอยู่ แต่เกิดจากการออกแบบและผลิตสิ่งที่อยู่ข้างใน ทั้งชิป อุปกรณ์เชิงแสง และระบบสายไฟ ซึ่งไทยยังไม่มีห่วงโซ่คุณค่า (Value Chain) ในส่วนนี้ อว. จึงตั้งเป้าให้ซูเปอร์คอมพิวเตอร์ของรัฐอย่าง LANTA 2 ใช้ส่วนประกอบที่ประกอบเองในประเทศอย่างน้อยครึ่งหนึ่ง เพื่อให้บริษัทไทยนำความสามารถนี้ไปต่อยอดได้

ด้านอวกาศ ไทยมีแผนดาวเทียม 18 ดวงเพื่อสร้างอธิปไตยทางข้อมูล (Data Sovereignty) ของตัวเอง แม้เคยถูกวิจารณ์อย่างหนักว่าเหตุใดจึงลงทุนเรื่องอวกาศในเวลาที่ประชาชนยังลำบาก แต่ ศ.ดร.ยศชนันยืนยันว่าอวกาศคือแรงบันดาลใจ และเป็นเทคโนโลยีที่ใช้ได้สองทาง (Dual-use Technology) เพราะก่อให้เกิดวิศวกรรมความแม่นยำสูง (Precision Engineering) ที่อุตสาหกรรมเครื่องมือแพทย์ หุ่นยนต์ และการบินและอวกาศจะตามมา ส่วนท่าอวกาศยาน (Spaceport) จะรอให้มีความต้องการก่อนจึงค่อยทำ

โครงการ ‘3 สยาม’ และภาคเหนือที่เปิดเป็นห้องทดลองจริงของนวัตกรรม

นอกจากโครงสร้างพื้นฐาน อีกกลไกหนึ่งที่เตรียมไว้แล้วคือโครงการ ‘3 สยาม’ ซึ่งมาจากเป้าหมายยกระดับเกษตร อุตสาหกรรม และบริการให้มีมูลค่าสูง และขึ้นทะเบียนในระบบวิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (ววน.) เพื่อจัดสรรทุนวิจัยแบบมุ่งเป้า โดย Siam Silica เน้นเซมิคอนดักเตอร์และวัสดุศาสตร์ (Material Science) Siam Medica เน้น Cell and Gene Therapy และการผลิตเครื่องมือแพทย์เอง ส่วน Siam Terra ดูแลความมั่นคงทางอาหารและเศรษฐกิจชีวภาพ (Bioeconomy) ทั้งหมดมี AI เป็นฐานในการเก็บการค้นพบใหม่จากทุกด้าน ศ.ดร.ยศชนันระบุด้วยว่าได้เตรียมบริษัทโฮลดิ้ง (Holding Company) ไว้ลงทุนในเทคโนโลยีของคนกลุ่มนี้แล้ว

ขณะเดียวกัน ภาคเหนือจะถูกใช้เป็นห้องทดลองที่มีชีวิต (Living Lab) โดยเชิญคนเก่งทั้งในและต่างประเทศมาแก้โจทย์จริงอย่างฝุ่นและน้ำท่วม ผ่านความร่วมมือระหว่างภาครัฐและเอกชน (Public-Private Partnership: PPP) เมื่อแก้ได้ก็แยกตัว (Spin-off) ออกมาเป็นสตาร์ทอัพที่นำนวัตกรรมไปขายทั่วโลก เพราะอีกหลายประเทศเผชิญปัญหาเดียวกัน

ด้านสุขภาพ ศ.ดร.ยศชนันต้องการให้ไทยเป็นพื้นที่ทดลองเชิงนโยบาย (Sandbox) แห่งแรกที่ทดสอบยาด้วยอวัยวะจำลอง (Organoid) แทนสัตว์ทดลอง ต่อยอดจากธนาคารมะเร็ง (Cancer Bank) ที่มีอยู่ ควบคู่กับข้อมูลพันธุกรรมของคนไทย เพื่อให้รู้ว่ายาและขนาดยาใดเหมาะกับแต่ละคน และเห็นว่าควรเร่งวางมาตรฐานการใช้ AI ช่วยงานในคลินิกและโรงพยาบาล แม้มีผู้กังวลเรื่องความเสี่ยง เพราะคนในพื้นที่ห่างไกลจำนวนมากไม่มีโอกาสพบแพทย์ที่ดีที่สุด หากไม่ลงมือทำก็เท่ากับคงความเหลื่อมล้ำนั้นไว้ นอกจากนี้ยังมีโครงการ Thailand Brain Initiative ที่ศึกษาเรื่องสมองเพื่อเสริมการเรียนรู้ของผู้เรียน

ส่วนด้านสิ่งแวดล้อม เป้าหมายขยับจากสีเขียวไปสู่การเพิ่มพูนธรรมชาติ (Nature Positive) ซึ่งมีหัวใจอยู่ที่ความหลากหลายทางชีวภาพ (Biodiversity) ศ.ดร.ยศชนันเปรียบว่าน้ำมันมีค่าเพราะมีรถยนต์ ธรรมชาติก็ต้องมีค่าเพราะเปลี่ยนเป็นยาหรือสิ่งที่มีมูลค่าสูงได้ และควรถูกนับรวมในบัญชีของประเทศ โดยยอมรับว่ายังคิดวิธีทำไม่ครบ 100% แต่ได้เสนอแนวคิดนี้ต่อ World Bank ไว้แล้ว

งานเหล่านี้ล้วนเป็นงานฐานราก (Foundation) ที่ ศ.ดร.ยศชนันยอมรับว่าเจ็บปวด เพราะอาจล้มเหลวและต้องอาศัยกำลังใจ รัฐบาลจึงเตรียมกลไกประคับประคองผู้ที่ลงมือทำแล้วสะดุด รวมถึงกองทุนการกุศล (Philanthropy Fund) ที่เปิดให้ผู้มีทุนทรัพย์ร่วมสนับสนุนการวิจัยเชิงลึก

Tech Talent อยู่ที่ไหนก็ได้ ขอเพียงมาสร้างสิ่งใหม่บนแผ่นดินไทย

เมื่องานมีขนาดใหญ่เช่นนี้ ศ.ดร.ยศชนันจึงปิดท้ายว่าการค้นพบใหม่ไม่อาจเกิดจากคนในกระทรวงเพียงลำพัง แต่ต้องอาศัยมหาวิทยาลัยและคนเก่งทุกคน พร้อมเชิญชวนผู้ร่วมงานให้ชักชวนคนเก่งด้านเทคโนโลยี (Tech Talent) ที่รู้จักมาลงทะเบียนเข้าร่วม และนำไอเดียที่แปลกและแหวกแนวมาด้วย เพื่อพัฒนาเป็นแผนโครงการขนาดใหญ่ก่อนหาแหล่งทุน เหมือนผู้ขายบ้านที่ต้องทำแปลนและโมเดลบ้านให้คนเห็นก่อน จึงจะมีคนอยากซื้อ โดยเงินทุนอาจมาจาก PPP งบประมาณรัฐ หรือนักลงทุนต่างประเทศ

ข้อค้นพบจากเวทีเดียวกันนี้จะถูกนำไปใส่ในนโยบายของกระทรวงต่อไป และ ศ.ดร.ยศชนันย้ำว่า Tech Talent ไม่จำเป็นต้องอยู่ในไทย อาจเป็นคนไทยในต่างประเทศหรือเพื่อนของคนไทยจากทั่วโลกก็ได้ ขอเพียงอยากมา ‘ทำสิ่งใหม่ ๆ บนแผ่นดินไทย’

เพราะเมื่อยังไม่มีใครรู้ว่าอุตสาหกรรมของวันพรุ่งนี้จะเป็นอย่างไร คำตอบที่ดีที่สุดคือการสร้างคนที่จะเป็นผู้กำหนดมันขึ้นมาเอง

อ้างอิง : การกล่าวเปิดงานและปาฐกถาพิเศษ โดย ศ.ดร.ยศชนัน วงศ์สวัสดิ์ ในงาน Thailand Tech Talent Connect 2026