ทุกประเด็นปัญหาเกี่ยวกับ 'แพลตฟอร์มดิจิทัล' ที่ ETDA กำลังศึกษา - หาทางแก้ - กำกับดูแล - ปิดช่องโหว่

นับเป็นโอกาสอันดีที่ได้ไปเยือนบ้านหลังใหม่ของชาว ETDA ณ ศูนย์ราชการ อาคาร C ในวันแถลงข่าวงาน 'ETDA x Press: BEING BEYOND TRUST' และได้รับฟัง คุณชัยชนะ มิตรพันธ์ ผู้อำนวยการสำนักงานพัฒนาธุรกรรมทางอิเล็กทรอนิกส์ หรือ ETDA เผยแนวทางการกำกับดูแลแพลตฟอร์มออนไลน์ในปี 2569 ทั้งการกำกับดูแล 'ผู้ประกอบธุรกิจบริการแพลตฟอร์มดิจิทัล' และ 'แพลตฟอร์มดิจิทัล' ที่คนไทยใช้งานกันอยู่ ไม่ว่าจะเป็นการเรียกรถผ่านแอป การซื้อของผ่านทางอีคอมเมิร์ซหรือโซเชียลคอมเมิร์ซ รวมถึงการถูกฉ้อโกงทางออนไลน์ 

ทุกการให้บริการผ่านแพลตฟอร์ม มี ETDA รับหน้าที่กำกับดูแล

สำหรับผู้ประกอบธุรกิจ ETDA ดำเนินการกำกับดูแลผู้ประกอบธุรกิจบริการแพลตฟอร์มดิจิทัลตาม พระราชกฤษฎีกาการประกอบธุรกิจบริการแพลตฟอร์มดิจิทัลที่ต้องแจ้งให้ทราบ พ.ศ. 2565 (กฎหมาย DPS) โดยคุณชัยชนะให้ข้อมูลล่าสุด ณ วันที่ 13 มกราคม 2569 ว่ามีการแจ้งข้อมูลการประกอบธุรกิจผ่านระบบของ ETDA รวมจำนวน 2,056 แพลตฟอร์ม 

ด้านแพลตฟอร์มดิจิทัล ETDA มุ่งกำกับดูแลแพลตฟอร์มดิจิทัล 3 มิติหลัก ได้แก่ สินค้าหรือบริการที่ต้องปฏิบัติตามกฎหมายเมื่อให้บริการผ่านแพลตฟอร์ม ค่าธรรมเนียมและการแข่งขันที่ไม่เป็นธรรมบนแพลตฟอร์ม และการป้องกันการฉ้อโกงออนไลน์

มิติสินค้าหรือบริการบนแพลตฟอร์ม

ในด้านสินค้าหรือบริการที่ต้องปฏิบัติตามกฎหมายเมื่อให้บริการผ่านแพลตฟอร์ม ETDA แบ่งเป็น Online Marketplace แพลตฟอร์มดิจิทัลประเภทตลาดสินค้า, Ride Sharing บริการแพลตฟอร์มดิจิทัลประเภทรถยนต์/รถจักรยานยนต์รับจ้างโดยสารสาธารณะ, Self-Regulation มาตรการยกระดับมาตรฐานตลาดสินค้าออนไลน์ สําหรับสินค้าความเสี่ยงที่ต้องจัดการเร็ว เพื่อให้แพลตฟอร์มมีส่วนร่วมรับผิดชอบเชิงระบบมากขึ้น และ Space Sharing การเช่าที่พักระยะสั้นผ่านแพลตฟอร์ม

1. Online Marketplace แพลตฟอร์มดิจิทัลประเภทตลาดสินค้า

• ประกาศรายชื่อ 21 แพลตฟอร์มตลาดสินค้าออนไลน์ ที่เข้าข่ายเป็นแพลตฟอร์มลักษณะเฉพาะตามมาตรา 18(2) ซึ่งมีหน้าที่ตาม ‘ประกาศ คธอ. เรื่อง การดำเนินการอื่นสำหรับผู้ประกอบธุรกิจบริการแพลตฟอร์มดิจิทัลประเภทตลาดสินค้าที่มีลักษณะเฉพาะตามมาตรา 18 (2) แห่งพระราชกฤษฎีกาการประกอบธุรกิจบริการแพลตฟอร์มดิจิทัลที่ต้องแจ้งให้ทราบ พ.ศ. 2565 พ.ศ.2568 (ประกาศ คธอ. เรื่อง การดำเนินการอื่น)

• ประกาศ คธอ. เรื่อง การดำเนินการอื่น มีผลบังคับใช้เมื่อวันที่ 31 ธันวาคม 2568 สาระสำคัญคือ 

• กำกับดูแลการขาย/โฆษณาสินค้าที่ต้องมีมาตรฐาน โดยเฉพาะสินค้าที่ต้องเป็นไปตามกฎหมายและมาตรฐานของ สมอ. และ อย.

  • ต้องมีมาตรการตรวจสอบและกำกับดูแลรายการสินค้า พร้อม แจ้งเตือนผู้ประกอบการ และดำเนินการ ลบ/ระงับ/ปิดกั้น สินค้าที่ไม่ได้มาตรฐานตามที่ประกาศกำหนด

  • แสดงข้อมูลสินค้าอย่างละเอียด และเอกสารประกอบเกี่ยวกับมาตรฐาน 

  • จัดให้มีระบบ แจ้งเตือนและนำออก (Notice and Take Down) ที่ชัดเจน เมื่อพบกรณีเข้าข่าย ต้องแจ้งเตือน และ ระงับการแสดงรายการสินค้า/ชื่อผู้ขาย พร้อม ตรวจสอบข้อมูล และ แจ้งหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง

• และก่อนที่ประกาศฯ มีผลบังคับใช้ ETDA ได้มีการสื่อสารและทำงานร่วมกับแพลตฟอร์ม เพื่อให้การปรับปรุงข้อตกลงและเงื่อนไขการให้บริการ (Terms & Conditions) สอดคล้องกับประกาศและกฎหมายที่เกี่ยวข้อง และมีการจัดทำคู่มือการตรวจสอบการดำเนินการตามประกาศฯ ของเจ้าหน้าที่

• หลังประกาศฯ มีผลบังคับใช้บทบาทของ ETDA จะเข้าสู่ช่วง 'ทำให้เกิดผลจริง' คือ ติดตามการปฏิบัติตาม–ประสานหน่วยงานกำกับสินค้า–นำเสนอแนวทางการบังคับใช้–และบังคับใช้มาตรการเมื่อพบการฝ่าฝืน 

• พร้อมเตรียมออก ประกาศฯ การดำเนินการอื่นเกี่ยวกับการขายหรือโฆษณาสินค้าที่ต้องมีมาตรฐาน สำหรับแพลตฟอร์มประเภท Social Commerce (Social Media ที่มีฟังก์ชันสนับสนุนการซื้อขาย) ที่มีลักษณะเฉพาะ ตาม ม. 18(2) เพิ่มเติม

2. Ride Sharing (บริการแพลตฟอร์มดิจิทัลประเภทรถยนต์/รถจักรยานยนต์รับจ้างโดยสารสาธารณะ

• ประกาศ คธอ. เรื่อง การดำเนินการอื่นสำหรับผู้ประกอบธุรกิจบริการแพลตฟอร์มดิจิทัลประเภทบริการรถยนต์หรือรถจักรยานยนต์รับจ้างโดยสารสาธารณะที่มีลักษณะเฉพาะตามมาตรา 18(3) แห่งพระราชกฤษฎีกาฯ หรือที่เรียกว่า ประกาศ Ride Sharing

• เป้าหมายหลักของการดำเนินงานภายใต้ประกาศนี้ คือทำให้ระบบกำกับดูแล 'ใช้งานได้จริง' และเชื่อมต่อกับข้อกำหนดกฎหมายของหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง โดยที่ผ่านมา ETDA ได้ดำเนินงาน ดังนี้ 

  • อำนวยความสะดวกให้ไรเดอร์ขึ้นทะเบียน รย.17/18 ง่ายขึ้น เช่น เปิดระบบ Driver Verify ให้ไรเดอร์ ลงทะเบียนขอใบรับรองฯ เพื่อใช้เป็นหลักฐานในการขึ้นทะเบียนกับ ขบ. ล่าสุด ลงทะเบียนแล้ว 27,952 ราย แบ่งเป็น รย.17 จำนวน 14,680 ราย รย.18 จำนวน 13,272 ราย (ณ วันที่ 13 ม.ค.69) 

  • ร่วมกับ ขบ. ผ่อนปรน/ปรับปรุงหลักฐานและเอกสารการจดทะเบียน เช่น ใช้สำเนาคู่มือจดทะเบียนรถได้ ประสาน บ.ลีสซิ่ง ลดภาระผู้ขับเกี่ยวกับ 'ค่าใช้จ่ายจากลีสซิ่ง' ลดค่าธรรมเนียมการเปลี่ยนสัญญาจากเดิม 1% ขอให้ลดเหลือ 0.25%

  • แก้เชิงโครงสร้าง เพื่อทำให้ระบบ 'ไปต่อได้' เช่น ETDA ขยายการบังคับใช้ประกาศ Ride Sharing ออกไปจนถึง 31 มีนาคม พ.ศ. 2569 ร่วมกับการประสาน สำนักงานคณะกรรมการกำกับและส่งเสริมการประกอบธุรกิจประกันภัย (คภป.) เพื่อพัฒนาประกันภัยรูปแบบใหม่สำหรับรถให้บริการผ่านแพลตฟอร์ม

3. Self-Regulation 

• คือ มาตรการยกระดับมาตรฐานตลาดสินค้าออนไลน์ สำหรับสินค้าความเสี่ยงที่ต้องจัดการเร็ว เพื่อให้แพลตฟอร์มมีส่วนร่วมรับผิดชอบเชิงระบบมากขึ้น

• หลัง ETDA เดินหน้ามาตรการ/ประกาศสำหรับ e-Marketplace ไปแล้ว (เช่น กำหนดการดำเนินการอื่น และการกำหนดรายชื่อแพลตฟอร์มตาม ม.18(2))  ยังมี 'สินค้าความเสี่ยง' บางกลุ่มที่ต้องเร่งยกระดับการดูแลในทางปฏิบัติ นอกเหนือจากประกาศที่ออกแล้ว ซึ่งต้องอาศัยกลไก 'ร่วมกำกับ/กำกับดูแลกันเองหรือ Self-Regulation' กับผู้เกี่ยวข้อง เพื่อให้เกิดการกำกับดูแลได้ตรงจุดโดยเฉพาะสินค้ากลุ่มเสี่ยง เช่น ปืน, sim box, บุหรี่ไฟฟ้า

• การดำเนินงานในระยะต่อไปที่ ETDA เตรียมดำเนินงาน เช่น การจัดทำข้อเสนอแนะ/กรอบ Self-Regulation สำหรับตลาดสินค้าออนไลน์ อาทิ 'มาตรฐานขั้นต่ำ' ที่แพลตฟอร์มและทุกภาคส่วนควรทำร่วมกัน เช่น กระบวนการตรวจสอบ/คัดกรอง/แจ้งเตือน/ระงับรายการขาย และการจัดการเมื่อพบการกระทำผิดซ้ำ เป็นต้น ผ่านการทำงานร่วมกับผู้มีส่วนได้เสีย (แพลตฟอร์ม/หน่วยงานกำกับที่เกี่ยวข้อง/ภาคผู้บริโภค) เพื่อให้ได้แนวปฏิบัติที่ 'ใช้ได้จริง' ลดความเสียหายจากสินค้าผิดกฎหมาย/ไม่ได้มาตรฐาน บนแพลตฟอร์ม

4. Space Sharing 

บริการ Space Sharing หรือการให้เช่าที่พักระยะสั้นผ่านแพลตฟอร์ม เป็นบริการที่ อยู่ระหว่างการพิจารณาแนวทางกำกับดูแลภายใต้ กฎหมายบริการแพลตฟอร์มดิจิทัล (DPS) เนื่องจากมีประเด็นที่เกี่ยวข้องกับการปฏิบัติตามกฎหมายและมาตรฐานหลายด้าน อาทิ กฎหมายที่เกี่ยวข้องกับการประกอบกิจการ/การใช้สถานที่ ซึ่งส่งผลต่อประเด็นด้านความปลอดภัยหรือผลกระทบต่อผู้เกี่ยวข้อง โดยสิ่งที่ ETDA เตรียมดำเนินงาน มีดังนี้

• ศึกษา 'มาตรการและหลักการที่ใช้ในการดูแล' เพื่อพิจารณาว่ามีเรื่องใดบ้างที่เหมาะสมจะกำหนดเป็นหน้าที่/ข้อกำหนดของแพลตฟอร์ม ภายใต้กฎหมาย DPS

• หารือร่วมกับกรมการปกครอง เพื่อออกแบบแนวทาง/มาตรการให้สอดคล้องกับอำนาจหน้าที่และการบังคับใช้ในทางปฏิบัติ

• พิจารณาแนวทางเชิงระบบว่า Space Sharing เข้าข่ายเป็นบริการที่อาจต้องมีแนวทางกำกับเฉพาะเรื่องหรือไม่ และเชื่อมกับการประเมินความเสี่ยง/ผลกระทบ เพื่อรองรับการกำหนดมาตรการในอนาคต

มิติค่าธรรมเนียมและการแข่งขันที่ไม่เป็นธรรมบนแพลตฟอร์ม

ด้านค่าธรรมเนียมและการแข่งขันที่ไม่เป็นธรรมบนแพลตฟอร์ม เป็นอีกหัวข้อที่ ETDA ให้ความสำคัญและแบ่งออกเป็นสองแกนหลักคือ ประเด็นเรื่อง ค่าธรรมเนียมแพลตฟอร์ม e-Commerce และ Logistics

1 ค่าธรรมเนียมแพลตฟอร์ม e-Commerce

• ประเด็นค่าธรรมเนียมของแพลตฟอร์มตลาดสินค้าออนไลน์ถูกหยิบขึ้นหารือใน 'คณะกรรมการร่วมฯ ภายใต้กฎหมาย DPS' อย่างต่อเนื่อง 

• ETDA เตรียมศึกษาถึงความเหมาะสมในการคิด ‘ค่าธรรมเนียมแพลตฟอร์ม e-Commerce’ เพื่อให้เกิดความโปร่งใสและเป็นธรรมในการคิดค่าธรรมเนียมซึ่งครอบคลุมตั้งแต่ การชี้แจงให้โปร่งใส ว่าเป็นค่าอะไรบ้าง จ่ายแล้วผลลัพธ์ที่ผู้ขายบนแพลตฟอร์มจะได้ขั้นต่ำคือเท่าไหร่ พร้อมประสานความร่วมมือกับหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง อาทิ กรมการค้าภายใน กระทรวงพาณิชย์ กขค. สภาองค์กรผู้บริโภค ผู้ประกอบธุรกิจแพลตฟอร์ม ฯลฯ เพื่อให้เกิดแนวปฏิบัติที่ใช้ได้จริงและสอดคล้องอำนาจหน้าที่ และจะเตรียมนำเสนอผลการศึกษาต่อคณะกรรมการร่วมฯ ต่อไป

2. Logistics

• มีประเด็นสะท้อนจากผู้ให้บริการขนส่งบางส่วนเกี่ยวกับ 'การเข้าถึงงานผ่านแพลตฟอร์ม และเงื่อนไขการจัดสรรงานที่ไม่เป็นธรรม' ขณะเดียวกัน ผู้ขาย/ร้านค้าบางส่วนก็สะท้อน 'คุณภาพการให้บริการขนส่งและข้อจำกัด' ในการเปลี่ยนผู้ให้บริการขนส่งที่แพลตฟอร์มจัดหาให้

• ETDA จึงศึกษาหาแนวทางแก้ไขภายใต้กลไก พ.ร.ฎ. DPS และจัดทำร่างหลักการกำกับดูแล รับฟังข้อเท็จจริงและความคิดเห็นจากผู้มีส่วนได้เสีย ให้ครบทุกฝ่าย ทั้งผู้ให้บริการขนส่ง แพลตฟอร์ม ตลาดสินค้า ผู้ขายบนแพลตฟอร์ม 

• ETDA ยังปรับปรุงร่างประกาศ โดยมีหลักการสำคัญ เช่น แพลตฟอร์มต้องไม่กีดกัน/เอื้อประโยชน์ให้ผู้ให้บริการขนส่งรายใดรายหนึ่งอย่างไม่เป็นธรรม ไม่จำกัดทางเลือกของผู้ขาย ขอเปลี่ยนได้ภายในเวลาที่เหมาะสม และแจ้งข้อมูลที่จำเป็นอย่างโปร่งใส เช่น ราคาค่าขนส่งที่แท้จริง

• ทั้งนี้ จากการหารือร่วมกันพบว่า 'แก่นเรื่อง' อยู่ในมิติการแข่งขันทางการค้า คธอ. จึงเห็นสมควรให้ กขค. เป็นหน่วยงานหลักในการกำกับดูแลเรื่องนี้ต่อไป โดย ETDA ทำหน้าที่ในการติดตามผลกระทบต่อผู้บริโภคอย่างใกล้ชิด หากพบข้อร้องเรียน/พฤติการณ์ที่กระทบสิทธิผู้บริโภค จะพิจารณาดำเนินการตามอำนาจหน้าที่ที่เกี่ยวข้อง

มิติการฉ้อโกงทางออนไลน์

ด้านการป้องกันการฉ้อโกงทางออนไลน์ หรือ Online Fraud ทาง ETDA อยู่ระหว่างจัดทำ (ร่าง) ประกาศ คธอ. เรื่อง มาตรการเพื่อป้องกันอาชญากรรมทางเทคโนโลยี สำหรับผู้ให้บริการสื่อสังคมออนไลน์ (ภายใต้ พ.ร.ก.บัญชีม้า) โดย

• กำหนดให้ 'ผู้ให้บริการสื่อสังคมออนไลน์' ต้องมีมาตรการเชิงป้องกัน เพื่อช่วยลดปัญหาอาชญากรรมออนไลน์ (โดยเฉพาะการหลอกลวง/ฉ้อโกง) เช่น การพิสูจน์ตัวตน ผู้ใช้ ผู้ลงโฆษณา ยืนยันช่องทางติดต่อ ตามระดับความเสี่ยง (Risk-Based) ตรวจสอบและกลั่นกรองเนื้อหาหรือโฆษณา การระงับหรือปิดกั้นเนื้อหาที่เข้าข่ายความผิดโดยเร็ว เมื่อได้รับแจ้งจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง 
• มีการรับฟังความคิดเห็นแล้ว โดยในขณะนี้อยู่ระหว่างการนำเสนอความเห็นและร่างฯ แก่ คธอ. ต่อไป

พร้อมกันนี้ ETDA ยังเตรียม เดินหน้าสร้าง Community เพื่อ 'ขยายกลไกร่วมกำกับ' ผ่าน DPS Trust Every Click ปี 2 เปิดพื้นที่ให้ Regulator แพลตฟอร์ม และภาคส่วนที่เกี่ยวข้อง ร่วมออกแบบแนวทางกำกับดูแลแพลตฟอร์มที่เชื่อถือได้ ผ่าน Workshop แลกเปลี่ยนมุมมอง รับฟังความคิดเห็น และเรียนรู้ร่วมกันอย่างต่อเนื่อง เช่น ประเด็นที่จะเกิดขึ้น คือ การกำหนด Flow ตรวจจับ–แจ้งเตือน–จัดการสินค้าผิดกฎหมาย/ไม่ได้มาตรฐาน, การทำงานแบบ Take down (ร่วมกับ สมอ. อย. Marketplace และผู้ขาย) และ แนวทางค่าธรรมเนียมแพลตฟอร์ม e-Commerce เพื่อความเป็นธรรม (ร่วมกับ กรมการค้าภายใน กขค. สภาผู้บริโภค และแพลตฟอร์ม) เป็นต้น