การเดินทาง 25 ปีของ XBOX ธุรกิจที่เคยเกิดมาเพื่อสกัด PlayStation เพราะความกลัว

XBOX ไม่ได้เกิดจากความฝันของคนที่อยากทำเกม แต่เกิดจากความกลัวของบริษัทซอฟต์แวร์ที่ใหญ่ที่สุดในโลก กลัวว่า PlayStation 2 จะเข้ามายึดห้องนั่งเล่น ซึ่ง Microsoft มองว่าเป็นสมรภูมิต่อไปของ PC ผ่านมากว่าสองทศวรรษ เครื่องเกมที่เกิดจากการตั้งรับในครั้งนั้นกลับกลายเป็นฝ่ายต้องผ่าตัดตัวเองครั้งใหญ่ที่สุดนับตั้งแต่วันแรกที่วางขาย

เมื่อวันที่ 6 กรกฎาคม 2026 ตามเวลาสหรัฐฯ Asha Sharma ประธานเจ้าหน้าที่บริหารของ Microsoft Gaming ส่งจดหมายภายในถึงพนักงานทั้งองค์กร ก่อนนำฉบับเต็มมาโพสต์ผ่านบัญชี X ของตัวเอง ประกาศสิ่งที่ Asha เรียกว่า 'การปรับโครงสร้างครั้งใหญ่ที่สุดในประวัติศาสตร์ XBOX' ด้วยการลดพนักงานราว 3,200 ตำแหน่งภายในปีงบประมาณ 2027 โดย 1,600 ตำแหน่งแรกมีผลทันที พร้อมปล่อยสตูดิโอเกมดัง 4 แห่งออกจากเครือ

โดย Fast Company ชี้ว่าหากนับรวมพนักงานที่ย้ายออกไปพร้อมสตูดิโอเหล่านั้น การลดกำลังคนรอบนี้จะกระทบรวมราว 4,800 ตำแหน่ง แต่สิ่งที่ทำให้จดหมายฉบับนี้สะเทือนวงการยิ่งกว่าตัวเลขปลดคน คือคำสารภาพจากปากซีอีโอเองว่า 'ธุรกิจของเราในวันนี้ไม่แข็งแรง'

กำเนิด XBOX: เครื่องเกมที่สร้างขึ้นเพื่อกันบ้าน ไม่ใช่เพื่อบุกตลาด

ย้อนกลับไปปี 1999 Sony เปิดตัว PlayStation 2 พร้อมวางตำแหน่งให้เป็นมากกว่าเครื่องเกม เพราะเล่นแผ่นภาพยนตร์ DVD ได้ในตัว ราคาถูกกว่าคอมพิวเตอร์ทั้งเครื่อง และตั้งเป้าเป็นศูนย์กลางความบันเทิงประจำห้องนั่งเล่น

สำหรับ Microsoft ที่ครองโลกการทำงานด้วย Windows มาตลอด นี่คือสัญญาณอันตรายชัด ๆ เพราะถ้าคอนโซลกลายเป็นคอมพิวเตอร์ประจำบ้านเครื่องถัดไป Windows จะโดนเขี่ยออกจากสมการทันที ซ้ำร้ายนักพัฒนาเกมจำนวนไม่น้อยยังเริ่มไหลออกจากฝั่งคอมพิวเตอร์ส่วนบุคคลไปทำเกมลง PlayStation กันอีกด้วย

จุดเริ่มต้นของ XBOX จึงไม่ได้มาจากวิสัยทัศน์บนหอคอย แต่มาจากวิศวกร 4 คนในทีม DirectX ได้แก่ Kevin Bachus, Seamus Blackley, Ted Hase และ Otto Berkes ที่จับโน้ตบุ๊ก Dell มาแกะประกอบเป็นเครื่องเกมต้นแบบที่รันบนเทคโนโลยีของ Windows ตั้งแต่ปี 1998 พร้อมชื่อเล่นว่า DirectX Box ก่อนถูกตัดให้เหลือสั้นๆ ว่า XBOX 

ไอเดียนอกสายตานี้เดินทางไปถึงโต๊ะของ Bill Gates ผู้ร่วมก่อตั้ง Microsoft จนนำไปสู่การประกาศเปิดตัวอย่างเป็นทางการบนเวที Game Developers Conference (GDC) วันที่ 10 มีนาคม 2000 และภาพจำที่ Bill ขึ้นเวที Consumer Electronics Show (CES) ต้นปี 2001 คู่กับนักมวยปล้ำ The Rock เพื่อโชว์เครื่องจริงต่อสายตาคนทั้งโลก

XBOX รุ่นแรกวางขายในสหรัฐฯ วันที่ 15 พฤศจิกายน 2001 ราคา 299 ดอลลาร์สหรัฐฯ พร้อมเกมเปิดตัวอย่าง Halo: Combat Evolved ที่กลายเป็นตำนานประจำแพลตฟอร์มมาจนถึงวันนี้ เอกสารข่าวของ Microsoft เองบันทึกไว้ว่าเครื่องขายได้ 1.5 ล้านเครื่องในอเมริกาเหนือภายในสิ้นปี 2001 ส่วนยอดขายตลอดอายุ IGN รวบรวมไว้ที่ราว 21-24 ล้านเครื่อง ยังห่างชั้นจาก PS2 ที่ Sony ประกาศอย่างเป็นทางการว่าขายทะลุ 150 ล้านเครื่องตั้งแต่ปี 2011 และยืนยันภายหลังผ่านรายงานของ Nintendo Life ว่ายอดรวมสุดท้ายเกิน 160 ล้านเครื่อง ครองแชมป์คอนโซลขายดีที่สุดในประวัติศาสตร์ 

ที่สำคัญ Robbie Bach อดีตหัวหน้าธุรกิจ XBOX เคยยอมรับในรายการของ GeekWire ว่า XBOX รุ่นแรกขาดทุนไปราว 5,000-7,000 ล้านดอลลาร์สหรัฐฯ แล้วแต่วิธีคิดบัญชี แต่ Microsoft มองเงินก้อนนั้นเป็นการลงทุน เพราะภารกิจของ XBOX ตั้งแต่วันแรกไม่ใช่การทำกำไร แต่คือการไม่ปล่อยให้ Sony ยึดพื้นที่ตรงนั้นไปคนเดียว

จากคำสารภาพว่า 'แพ้สงครามคอนโซล' สู่ทศวรรษทุ่มซื้อกิจการเกือบ 8 หมื่นล้านดอลลาร์สหรัฐฯ

XBOX เคยมียุครุ่งเรืองกับ XBOX 360 ในปี 2005 ที่ขายได้กว่า 84 ล้านเครื่อง ไล่บี้ PlayStation 3 แบบหายใจรดต้นคอ แต่พอมาถึง XBOX One ในปี 2013 ที่เปิดตัวพลาดทั้งเรื่องราคาและนโยบายบังคับต่ออินเทอร์เน็ต ยอดขายก็ถูก PlayStation 4 ทิ้งห่างเกือบเท่าตัว 

จุดนั้นเองที่ Phil Spencer ผู้บริหารที่คลุกคลีกับ XBOX มายาวนาน ขึ้นมากุมบังเหียนในปี 2014 แล้วพาทั้งองค์กรเปลี่ยนเกม จากการขายเครื่องแข่งยอด ไปสู่การขายบริการสมัครสมาชิก Game Pass ที่เปิดตัวในปี 2017 พร้อมเดินหน้ากว้านซื้อสตูดิโอเกมแบบจัดหนัก ตั้งแต่ 

• Mojang เจ้าของ Minecraft ในราคา 2,500 ล้านดอลลาร์สหรัฐฯ
• ZeniMax บริษัทแม่ของ Bethesda ในราคา 7,500 ล้านดอลลาร์สหรัฐฯ
• และปิดท้ายด้วยดีลประวัติศาสตร์ Activision Blizzard มูลค่า 68,700 ล้านดอลลาร์สหรัฐฯ ในปี 2023 ซึ่งเป็นการซื้อกิจการที่ใหญ่ที่สุดเท่าที่วงการเกมเคยเห็นมา รวมแล้วเกือบ 8 หมื่นล้านดอลลาร์สหรัฐฯ ตลอดหนึ่งทศวรรษ

แต่เงินก้อนโตซื้อทุกอย่างไม่ได้ และดีล Activision Blizzard นี่เองที่บังคับให้ Microsoft ต้องพูดความจริงของตัวเองออกมา เพราะดีลใหญ่ระดับนี้ทำให้ Federal Trade Commission (FTC) หน่วยงานกำกับดูแลการแข่งขันทางการค้าของสหรัฐฯ ยื่นฟ้องขวางการควบรวม ด้วยเหตุผลว่าอาจเปิดทางให้ Microsoft ผูกขาดตลาดเกม กลยุทธ์แก้เกมในชั้นศาลของ Microsoft จึงกลายเป็นการยอมหงายไพ่

ซึ่ง GameSpot รายงานว่าบริษัทเขียนในเอกสารสู้คดีแบบตรงไปตรงมาว่า XBOX ได้ 'แพ้สงครามคอนโซล' ให้ Sony และ Nintendo ไปเรียบร้อยแล้ว จึงไม่อยู่ในสถานะที่จะผูกขาดอะไรได้ สุดท้าย Microsoft ชนะคดีและปิดดีลสำเร็จปลายปี 2023 แต่คำสารภาพกลางศาลครั้งนั้นก็สอดคล้องกับตัวเลขที่นักวิเคราะห์ประเมินว่า XBOX Series X/S ขายได้ราว 30 ล้านเครื่อง ขณะที่ PlayStation 5 ทะลุ 80 ล้านเครื่องไปตั้งแต่กลางปี 2025

สัญญาณเตือนยิ่งดังขึ้นเรื่อยๆ เมื่อ Microsoft ปลดพนักงานเกม 1,900 คนต้นปี 2024 ปิดสตูดิโอ Tango Gameworks กับ Arkane Austin กลางปีเดียวกัน ก่อนเจอรอบใหญ่กลางปี 2025 ที่กระทบฝั่งเกมอย่างหนักจนต้องยกเลิกเกมอย่าง Perfect Dark และ Everwild ตามด้วยการขึ้นราคา Game Pass Ultimate ถึง 50% ในเดือนตุลาคม 2025 ที่ IGN รายงานว่าทำให้สมาชิกหายไปหลายล้านราย

จุดเปลี่ยนสำคัญมาถึงเดือนกุมภาพันธ์ 2026 เมื่อ Phil ประกาศเกษียณหลังทำงานกับ Microsoft มา 38 ปี และคุม XBOX มา 12 ปี ส่วน Sarah Bond ประธานของ XBOX ก็ลาออกในช่วงเดียวกัน โดย CNBC รายงานว่าคนที่ถูกเลือกมารับไม้ต่อคือ Asha ผู้บริหารสายผลิตภัณฑ์ AI ของ Microsoft ที่เคยนั่งเก้าอี้ประธานเจ้าหน้าที่ฝ่ายปฏิบัติการของ Instacart และผู้บริหารของ Meta มาก่อน การส่งคนนอกวงการเกมเข้ามาคุมอาณาจักรนี้ คือสัญญาณแรกว่า Microsoft ต้องการมุมมองใหม่แบบไม่เกรงใจของเดิม

เปิดจดหมาย Resetting XBOX: ลงทุน 1 ดอลลาร์สหรัฐฯ ขาดทุน 64 เซนต์

หลังรับตำแหน่งได้ราวสี่เดือน Asha กับ Matt Booty ประธานเจ้าหน้าที่ฝ่ายคอนเทนต์ ก็ส่งจดหมายถึงทีมงานเมื่อวันที่ 10 มิถุนายน เล่าถึงความจริงของธุรกิจที่ Variety สรุปว่า 'น่าประหลาดใจและน่าหงุดหงิด' ด้าน Bloomberg รายงานในวันเดียวกันว่าแผนปลดพนักงานครั้งใหญ่กำลังจะตามมา และทุกอย่างก็ชัดเจนในจดหมายฉบับวันที่ 6 กรกฎาคม

สิ่งที่ Asha ยอมรับในจดหมายฉบับนี้ตรงไปตรงมาชนิดที่หาได้ยากจากผู้บริหารระดับนี้ เริ่มจากอัตรากำไรของ XBOX ที่ต่ำกว่าธุรกิจแพลตฟอร์มและผู้จัดจำหน่ายเกมรายอื่นที่เทียบเคียงกันได้ถึง 3-10 เท่า การเข้าสู่คอนโซลเจเนอเรชันที่ 9 ด้วยฐานผู้เล่นที่เล็กกว่าคู่แข่งแต่โครงสร้างต้นทุนที่สูงกว่า และเดิมพันหลักทั้ง Game Pass กลยุทธ์หลายแพลตฟอร์ม รวมถึงการขยายคลังคอนเทนต์ ที่แม้จะสร้างคุณค่าอยู่บ้าง แต่ 'ไม่เติบโตในจังหวะที่เราคาดหวัง' ส่วนการกว้านซื้อสตูดิโอที่เดินหน้ามาตั้งแต่ปี 2018 

Asha สรุปบทเรียนว่าการเป็นเจ้าของสตูดิโออิสระดีๆ ทุกแห่งนั้น 'เป็นไปไม่ได้และไม่ใช่เรื่องที่ควรทำ' พร้อมตัวเลขที่แรงที่สุดของจดหมายทั้งฉบับ นั่นคือ 'ในปีปกติ เราขาดทุน 64 เซนต์ต่อทุก 1 ดอลลาร์สหรัฐฯ ที่ลงทุนไป'

ปัญหาภายในองค์กรถูกแฉออกมาไม่แพ้กัน Asha เล่าว่างานบางส่วนในองค์กรต้องไหลผ่านชั้นบริหารมากถึง 14 ระดับ ส่วนทีมแพลตฟอร์มก็ขยายใหญ่ขึ้นถึง 40% เมื่อเทียบกับช่วงเริ่มต้นของคอนโซลยุคนี้ สวนทางกับฐานผู้เล่นและชั่วโมงการเล่นที่ลดลง ความซับซ้อนนี้ทำให้การตัดสินใจช้า ความรับผิดชอบพร่าเลือน จนแผนแก้คือการหั่นชั้นบริหารให้เหลือไม่เกิน 5 ระดับ หรือ 3 ระดับในจุดที่ทำได้ ลดค่าใช้จ่ายผู้รับจ้างภายนอกลงครึ่งหนึ่ง และที่สะท้อนปัญหาได้ชัดที่สุดคือการแต่งตั้งประธานเจ้าหน้าที่ฝ่ายปฏิบัติการที่ถือความรับผิดชอบต่อกำไรขาดทุนแบบครบวงจรทั้งคอนเทนต์ ฮาร์ดแวร์ แพลตฟอร์ม และบริการ เป็นครั้งแรกขององค์กร โดยเก้าอี้ตัวนี้ตกเป็นของ Helen Chiang ลูกหม้อ XBOX เกือบ 20 ปีผู้ปลุกปั้นธุรกิจ Minecraft ซึ่งเท่ากับยอมรับกลายๆ ว่าตลอดที่ผ่านมา อาณาจักรเกมมูลค่ามหาศาลแห่งนี้ไม่เคยมีใครถือภาพรวมกำไรขาดทุนแบบเบ็ดเสร็จมาก่อนเลย

ด้านชะตากรรมของสตูดิโอในเครือ Compulsion Games กับ Double Fine Productions จะแยกตัวเป็นสตูดิโออิสระพร้อมทรัพย์สินทางปัญญาของตัวเอง ส่วน Ninja Theory กับ Undead Labs อยู่ระหว่างเจรจาย้ายไปอยู่กับเจ้าของใหม่พร้อมเงินทุนสานต่อแฟรนไชส์ Senua และ State of Decay 3 ด้าน Arkane ในฝรั่งเศสกำลังเข้าสู่กระบวนการหารือกับคณะกรรมการลูกจ้างตามกฎหมายแรงงานท้องถิ่น โดย Asha ยืนยันว่าเกมที่พัฒนาเองและประกาศต่อสาธารณะแล้วทุกเกมจะไม่ถูกยกเลิก นอกจากนี้ Mojang และ King สองสตูดิโอที่มีผู้เล่นต่อเดือนมากที่สุดในเครือ จะขึ้นตรงกับ Asha เอง เมื่ออ่านครบทั้งฉบับจะเห็นว่านี่ไม่ใช่แค่การปรับโครงสร้างองค์กรตามวัฏจักรธุรกิจ แต่คือการยอมรับอย่างเป็นลายลักษณ์อักษรว่า XBOX สะสมปัญหาด้านการบริหารและการดำเนินงานมานานหลายปี

เดิมพันครั้งใหม่ชื่อ Project Helix กับคำสัญญาว่าจะกลับมาโตในปี 2027

ถึงจดหมายจะเต็มไปด้วยข่าวร้าย แต่ Asha ยืนยันว่าปีนี้ XBOX จะยังลงทุนมากเท่าที่เคยลงทุนมา เพียงแต่ต้องโฟกัสและมีวินัยกว่าเดิม พร้อมประกาศเป้าหมายว่าธุรกิจจะกลับมาเติบโตอีกครั้งในปี 2027 และวาดวิสัยทัศน์ระยะยาวให้ XBOX เป็นหนึ่งในไม่กี่บริษัทที่มอบความบันเทิงให้คนมากกว่าพันล้านคนต่อวัน โดยความหวังสำคัญคือคอนโซลรุ่นถัดไปในชื่อ Project Helix ที่ Asha เปิดตัวผ่านงาน GDC เมื่อเดือนมีนาคม 2026 หลังรับตำแหน่งได้เพียงไม่กี่สัปดาห์ ซึ่งXBOX Wire อธิบายว่าเป็นเครื่องลูกผสมระหว่างคอนโซลกับ PC ใช้ชิปที่ออกแบบร่วมกับ AMD และรองรับเกมจากร้านค้าฝั่ง PC อย่าง Steam ได้ในเครื่องเดียว โดยนักวิเคราะห์คาดว่าจะวางขายจริงราวปี 2028

Asha ปิดจดหมายด้วยประโยคที่น่าจะถูกพูดถึงไปอีกนานว่า

'ประวัติศาสตร์เต็มไปด้วยบริษัทที่เข้าใจผิดว่าการอยู่มานาน หมายถึงการอยู่รอดได้ตลอดไป และเราจะไม่เป็นหนึ่งในนั้น' 

นับเป็นบทสรุปที่ย้อนแย้งอย่างมีชั้นเชิง เพราะเครื่องเกมที่ถือกำเนิดจากความกลัวเมื่อกว่าสองทศวรรษก่อน กำลังต้องเรียนรู้ที่จะกลัวอีกครั้ง เพียงแต่คราวนี้ศัตรูไม่ใช่ Sony แต่เป็นโครงสร้างองค์กรของตัวเอง

การปลดพนักงานล็อตแรก 1,600 ตำแหน่งมีผลแล้วตั้งแต่วันประกาศ ส่วนที่เหลือจะทยอยดำเนินการตลอดปีงบประมาณ 2027 และรายละเอียดเพิ่มเติมของ Project Helix น่าจะได้เห็นกันภายในปีนี้

ที่มา: Fast Company, Variety, Bloomberg, GeekWire, Insider Gaming, IGN, CNBC, XBOX Wire, Microsoft, Sony Interactive Entertainment, IGN (ยอดขายคอนโซลตลอดกาล), GeekWire (สัมภาษณ์ Robbie Bach), Nintendo Life, GameSpot, Britannica