
การหาลูกค้าในประเทศเพื่อนบ้านอาจไม่ใช่ส่วนที่ยากที่สุดของการขายข้ามประเทศ เพราะงานที่กินเวลามากกว่าคือสิ่งที่ตามมาหลังลูกค้ากดสั่งซื้อ ทั้งการหาช่องทางรับเงินที่ลูกค้าใช้ได้ การเตรียมเอกสารนำเข้าส่งออกหลายชุด และการส่งข้อมูลลูกค้าให้ถูกตามกฎของแต่ละประเทศ ยิ่งขยายไปหลายตลาด งานหลังบ้านเหล่านี้ก็ยิ่งเพิ่มขึ้นตามจำนวนประเทศ
โจทย์นี้คือสิ่งที่กรอบความตกลงเศรษฐกิจดิจิทัลอาเซียน หรือ Digital Economy Framework Agreement (DEFA) ต้องการแก้ โดยประเทศสมาชิกอาเซียนลงนามความตกลงฉบับนี้เมื่อวันที่ 14 พฤศจิกายน 2569 ที่ผ่านมา ณ กรุงมะนิลา ประเทศฟิลิปปินส์ ระหว่างการประชุมคณะมนตรีประชาคมเศรษฐกิจอาเซียนครั้งที่ 28 หลังเจรจากันมาตั้งแต่ปี 2566 โดยมีไทยเป็นประธานคณะเจรจามาตลอด และมี ดร.กิริฎา เภาพิจิตร ผู้ช่วยรัฐมนตรีว่าการกระทรวงพาณิชย์ เป็นผู้แทนไทยร่วมลงนาม
คุณศุภจี สุธรรมพันธุ์ รองนายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงพาณิชย์ ระบุว่า DEFA เป็นความตกลงการค้าดิจิทัลระดับภูมิภาคฉบับแรกของโลก และไทยจะผลักดันให้มีผลใช้บังคับภายในกลางปี 2570 ขณะที่ผลศึกษาของ Boston Consulting Group (BCG) ประเมินว่า DEFA จะช่วยให้มูลค่าเศรษฐกิจดิจิทัลอาเซียนเพิ่มขึ้นเป็นสองเท่า แตะ 2 ล้านล้านดอลลาร์สหรัฐภายในปี 2573
อาเซียนมีการค้าออนไลน์และความร่วมมือด้านดิจิทัลอยู่แล้ว แต่ผู้ประกอบการยังต้องรับมือกับกฎ มาตรฐาน และระบบที่แยกกันในแต่ละประเทศ DEFA จึงไม่ได้บังคับให้ทุกประเทศใช้กฎหมายหรือระบบเดียวกัน หากวางกติกากลางให้ระบบที่ต่างกันทำงานร่วมกันได้มากขึ้น หรือที่เรียกว่าการทำงานร่วมกันระหว่างระบบ (Interoperability) เพื่อให้เงิน เอกสาร และข้อมูลเดินทางข้ามพรมแดนได้สะดวกขึ้น
ขอบเขตของความตกลงจึงกว้างกว่าการค้าออนไลน์แบบเดิม เพราะครอบคลุมทั้งการชำระเงินอิเล็กทรอนิกส์ การค้าไร้กระดาษ ตัวตนดิจิทัล และการส่งข้อมูลข้ามพรมแดน ไปจนถึง AI สายเคเบิลใต้น้ำ ความปลอดภัยไซเบอร์ การคุ้มครองผู้บริโภคออนไลน์ และการรับมือมิจฉาชีพออนไลน์ นอกจากนี้ยังเปิดพื้นที่ทดสอบนวัตกรรมภายใต้การกำกับดูแล (Regulatory Sandbox) ให้สตาร์ทอัพและ SMEs ได้ทดลองบริการใหม่ ขณะเดียวกันก็ออกแบบให้รัฐบาลแต่ละประเทศยังมีพื้นที่ในการกำกับดูแลเพื่อประโยชน์สาธารณะ
เมื่อมีผลบังคับใช้ DEFA จะเข้ามาแทนที่ความตกลงอาเซียนว่าด้วยการพาณิชย์อิเล็กทรอนิกส์ฉบับเดิม และยังเปิดให้แต่ละประเทศเดินหน้าโครงการเฉพาะด้านได้ตามความพร้อมของตัวเอง
สำหรับผู้ประกอบการ ผลของ DEFA จะเห็นผ่านงานที่ต้องทำตั้งแต่ตกลงซื้อขายไปจนถึงส่งมอบสินค้าและบริการ โดยมีสี่ด้านที่เกี่ยวข้องกับธุรกิจโดยตรง
หลายครั้งลูกค้าพร้อมซื้อแล้ว แต่ช่องทางจ่ายเงินที่ลูกค้าใช้กลับไม่ตรงกับที่ร้านค้ารับได้ DEFA ผลักดันให้ระบบชำระเงินของแต่ละประเทศเชื่อมกันได้มากขึ้น ทั้งการขายให้ผู้บริโภคและการซื้อขายระหว่างธุรกิจจึงมีโอกาสรับจ่ายเงินได้เร็วขึ้นและมีต้นทุนลดลง อย่างไรก็ตาม ผลที่เกิดขึ้นจริงจะขึ้นอยู่กับว่าช่องทางและบริการใดเชื่อมถึงกันได้แล้วบ้าง
DEFA สนับสนุนใบแจ้งหนี้อิเล็กทรอนิกส์ (e-Invoice) และแนวทางรองรับเอกสารอิเล็กทรอนิกส์ที่โอนสิทธิได้ เช่น ใบตราส่งสินค้า พร้อมต่อยอด ASEAN Single Window ซึ่งเป็นระบบแลกเปลี่ยนเอกสารการค้าระหว่างประเทศสมาชิก งานนำเข้าส่งออกที่เคยต้องส่งเอกสารหลายชุดให้หลายหน่วยงานจึงมีโอกาสย้ายมาทำผ่านระบบดิจิทัลได้มากขึ้น ช่วยลดทั้งการส่งกระดาษและการกรอกข้อมูลเดิมซ้ำ
DEFA ส่งเสริมให้ระบบตัวตนดิจิทัล (Digital ID) และการยืนยันตัวตนของแต่ละประเทศเชื่อมโยงกันมากขึ้น บริษัทจึงอาจนำข้อมูลที่ผ่านการตรวจสอบแล้วมาใช้ยืนยันตัวตนกับคู่ค้าต่างประเทศ แทนการส่งหลักฐานใหม่หลายรอบ แต่การรู้ว่าคู่ค้าเป็นใครยังไม่เท่ากับการรู้ว่าไว้ใจได้แค่ไหน ประวัติการค้าและความสามารถในการชำระเงินของคู่ค้าจึงยังต้องประเมินควบคู่กันเหมือนเดิม
ร้านค้าออนไลน์ต้องส่งข้อมูลลูกค้าให้ผู้ให้บริการชำระเงินและขนส่ง ขณะที่ธุรกิจซอฟต์แวร์หรือคลาวด์อาจต้องประมวลผลข้อมูลลูกค้าจากหลายประเทศพร้อมกัน DEFA วางกรอบให้การส่งข้อมูลข้ามพรมแดนและการคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคลสอดคล้องกันมากขึ้น โดยธุรกิจยังต้องทำตามเงื่อนไขและข้อยกเว้นของแต่ละประเทศ เช่น ด้านความเป็นส่วนตัวและความมั่นคง
การเพิ่มตลาดอีกหนึ่งประเทศมักมีงานตามมาอีกชุด ทั้งช่องทางรับเงิน เอกสาร และการตรวจสอบคู่ค้า สำหรับธุรกิจที่มีทีมเล็ก งานเหล่านี้อาจทำให้ลังเลว่าจะดูแลลูกค้าเพิ่มไหวหรือไม่ หาก DEFA ช่วยให้ระบบเชื่อมกันได้จริง การทดลองตลาดใหม่ก็จะใช้เวลาและต้นทุนในการเตรียมงานน้อยลง กระทรวงพาณิชย์มองว่ากลุ่มที่มีโอกาสได้ประโยชน์ ได้แก่ ผู้ประกอบการรายย่อยและ SMEs รวมถึงธุรกิจคอนเทนต์ดิจิทัล เกม ซอฟต์แวร์ การท่องเที่ยว และสินค้าเกษตร
ตัวอย่างเช่น แบรนด์สกินแคร์ไทยที่ขายผ่านผู้จัดจำหน่ายต่างประเทศ อาจส่งใบแจ้งหนี้ให้ระบบของคู่ค้านำข้อมูลไปใช้ต่อได้ทันที แลกเปลี่ยนเอกสารนำเข้าส่งออกบางประเภทผ่านระบบที่หน่วยงานรองรับ และรับเงินผ่านช่องทางที่เชื่อมถึงกัน เมื่อยอดสั่งซื้อเพิ่ม ทีมเดิมก็ดูแลธุรกรรมได้มากขึ้นโดยงานซ้ำไม่เพิ่มตาม ทั้งนี้ขึ้นอยู่กับบริการและระบบที่แต่ละประเทศนำมาใช้จริง
แต่ความสะดวกเดียวกันก็เปิดทางให้ผู้ประกอบการจากประเทศอื่นเข้าถึงลูกค้าไทยได้คล่องขึ้นเช่นกัน ธุรกิจไทยจึงต้องมองทั้งตลาดที่อยากออกไปและคู่แข่งที่อาจเข้ามา เพราะ DEFA ช่วยลดอุปสรรคในการเริ่มขายได้ ส่วนการทำให้ลูกค้าเลือกซื้อและกลับมาซื้อซ้ำ ยังขึ้นอยู่กับสินค้า ราคา และบริการของแต่ละแบรนด์
การลงนามครั้งนี้ยังไม่ได้ทำให้ทุกอย่างเปลี่ยนทันที เพราะแต่ละประเทศต้องให้สัตยาบันก่อน โดยไทยต้องผ่านกระบวนการภายในประเทศให้เรียบร้อย จากนั้นยังมีงานปรับปรุงกฎหมายและกฎระเบียบที่เกี่ยวข้อง รวมถึงการเชื่อมระบบระหว่างประเทศที่ต้องทำต่อ ขณะที่กระทรวงพาณิชย์เตรียมสร้างความเข้าใจกับหน่วยงานรัฐและภาคเอกชน โดยเฉพาะ SMEs เพื่อให้ใช้ประโยชน์จากความตกลงได้จริง
กำหนดวันมีผลบังคับใช้ก็ยังต้องติดตาม เพราะไทยตั้งเป้าไว้ภายในกลางปี 2570 ขณะที่ข้อมูลฝั่งอาเซียนคาดว่าจะเริ่มได้ช่วงต้นปีเดียวกัน และที่สำคัญ วันที่ความตกลงมีผลยังไม่ใช่วันเดียวกับที่บริการต่างๆ พร้อมให้ธุรกิจใช้งานจริง
นอกจากนี้ ประเทศสมาชิกยังมีความพร้อมไม่เท่ากัน ผู้ประกอบการจึงควรติดตามเป็นรายตลาดว่า ประเทศใดเริ่มเชื่อมช่องทางชำระเงินแล้ว เอกสารและการยืนยันตัวตนแบบใดใช้ได้ และเงื่อนไขด้านข้อมูลเกี่ยวข้องกับธุรกิจของตนอย่างไร เนื่องจากความเปลี่ยนแปลงอาจทยอยเกิดขึ้นทีละตลาด มากกว่าจะเกิดพร้อมกันทั้งภูมิภาค
ระหว่างรอ ธุรกิจไทยเริ่มสำรวจได้ตั้งแต่วันนี้ว่าตลาดเพื่อนบ้านแห่งไหนมีโอกาส และตอนนี้ติดขัดอยู่ที่ขั้นตอนใด เพราะแม้ DEFA จะช่วยลดความยุ่งยากในการขยายตลาด แต่การรู้จักลูกค้าและทำสินค้าให้เขาอยากซื้อ ยังเป็นงานที่ธุรกิจต้องลงมือเอง
ปัจจุบัน DEFA ลงนามแล้วแต่ยังไม่มีผลบังคับใช้ อยู่ระหว่างให้สัตยาบันของประเทศสมาชิก
ที่มา: ASEAN, The Manila Times, The Straits Times, The Jakarta Post, ข่าวหุ้น
ลงทะเบียนเข้าสู่ระบบ เพื่ออ่านบทความฟรีไม่จำกัด