มหาลัยยังจำเป็นไหม ในวันที่ทักษะเริ่มชนะปริญญา

เรื่องเล่าที่วงการเทคชอบเล่าซ้ำที่สุดเรื่องหนึ่ง คือเรื่องของคนที่ลาออกจากมหาวิทยาลัยแล้วไปสร้างบริษัทที่เปลี่ยนโลก

Bill Gates ทิ้ง Harvard ไปสร้าง MicrosoftMark Zuckerberg เดินออกจาก Harvard ไปปั้น FacebookSteve Jobs ลาออกจาก Reed College หลังเข้าเรียนได้แค่เทอมเดียว

เรื่องเล่าเหล่านี้มักถูกหยิบมาใช้เป็นหลักฐานชั้นดีเพื่อเคลมว่าใบปริญญาไม่มีความหมาย และยิ่งในยุคนี้ที่ความรู้ระดับโลกกองอยู่ฟรีบนอินเทอร์เน็ต และมี AI คอยประกบติวส่วนตัวได้ 24 ชั่วโมง คำถามว่ามหาวิทยาลัยยังจำเป็นอยู่ไหม จึงดังขึ้นกว่ายุคไหน ๆ

แต่ถ้าลองดูเรื่องราวของพวกเขาให้ละเอียดอีกนิด จะพบความจริงอีกด้าน… ทั้ง Bill Gates, Mark Zuckerberg, และ Steve Jobs ไม่มีใครเดินออกจากมหาวิทยาลัยมือเปล่า เพราะสิ่งที่ติดมือพวกเขาออกไปจนสร้างจักรวรรดิธุรกิจขึ้นมาได้ ไม่ใช่ตำราเรียน แต่คือ คน

Facebook ก่อตัวขึ้นในห้องพักนักศึกษาของ Harvard เมื่อวันที่ 4 กุมภาพันธ์ 2004

คนที่ช่วย Zuckerberg ก่อร่างสร้างแพลตฟอร์มนี้ขึ้นมา ไม่ใช่นายทุน แต่คือ Dustin Moskovitz และ Chris Hughes สองรูมเมตข้างเตียง รวมถึง Eduardo Saverin เพื่อนร่วมสถาบันที่เข้ามาช่วยดูเรื่องธุรกิจในวันแรก (ซึ่งในเวลาต่อมา Moskovitz ก็กลายเป็นผู้ร่วมก่อตั้งแพลตฟอร์มบริหารงานระดับโลกอย่าง Asana)

Bill Gates ก็ไม่ต่างกัน วันที่เขาตัดสินใจทิ้ง Harvard ในปี 1975 สิ่งที่มีค่าที่สุดที่เขาคว้าติดมือมาคือ Steve Ballmer เพื่อนร่วมคลาสเศรษฐศาสตร์ที่พักอยู่ห้องถัดไปในหอพัก Currier House ในปี 1980 Gates ชวนเพื่อนคนนี้มาลุยที่ Microsoft ก่อนที่ Ballmer จะก้าวขึ้นเป็น CEO กุมบังเหียนบริษัทต่อจากเขายาวนานกว่า 14 ปี

Gates อาจไม่ได้รับใบปริญญาบัตรในวันที่เดินออกจากประตูมหาลัย แต่เขาได้คนที่จะมาบริหารบริษัทหมื่นล้านต่อจากตัวเองกลับบ้านไปด้วย

บ่ายวันพาทัวร์ ที่กลายเป็น Google

ปี 1995 ท่ามกลางแดดบ่ายของแคลิฟอร์เนีย Sergey Brin นักศึกษาปริญญาเอกของ Stanford ได้รับมอบหมายภารกิจเรียบง่ายภารกิจหนึ่ง นั่นคือการพา Larry Page นักศึกษาใหม่เดินชมมหาวิทยาลัยเพื่อตัดสินใจว่าจะเข้าเรียนที่นี่ดีไหม

Brin เคยสารภาพว่า ตอนเจอกันชั่วโมงแรก ต่างฝ่ายต่างรู้สึกว่าอีกคน “น่ารำคาญฉิบ” แต่บทสนทนาที่เถียงกันไม่หยุดกลับกลายเป็นเชื้อไฟชั้นดี ไม่กี่ปีหลังจากนั้น งานวิจัยในรั้วมหาวิทยาลัยของทั้งคู่ก็กลายสภาพเป็น Search Engine และจดทะเบียนในชื่อ Google ในปี 1998

เคสของ Steve Jobs ยิ่งตลกร้ายกว่านั้น เขาลาออกจาก Reed College หลังเรียนไปได้เพียง 6 เดือน แต่เขากลับไม่ยอมออกจากมหาวิทยาลัย

Jobs เล่าในสุนทรพจน์ระดับตำนานที่ Stanford ว่า เขาตัดสินใจดรอปเรียน แต่ยังวนเวียนแฝงตัวอยู่ในแคมปัสต่ออีกเกือบปีครึ่ง ค่ำไหนก็นอนขดตัวบนพื้นห้องพักเพื่อน เอาขวดโค้กไปแลกเศษเงินซื้อข้าวกิน และแอบย่องเข้าไปนั่งเรียนเฉพาะวิชาที่ตัวเองหลงใหล หนึ่งในนั้นคือวิชา Calligraphy (ศิลปะการประดิษฐ์ตัวอักษร) ซึ่งกลายมาเป็นหัวใจสำคัญที่ทำให้คอมพิวเตอร์ Mac มีฟอนต์ที่สวยงามที่สุดในโลก

ไม่เพียงแค่นั้น Daniel Kottke เพื่อนสนิทที่ Jobs ได้รู้จักตั้งแต่อาทิตย์แรกในรั้ว Reed และชวนกันแบกเป้ไปแสวงบุญที่อินเดีย ก็กลายมาเป็นพนักงานคนที่ 12 ของ Apple

Jobs ทิ้งหลักสูตร แต่เขาไม่เคยทิ้งสภาพแวดล้อม วัฒนธรรม และผู้คนในรั้วมหาวิทยาลัยเลยแม้แต่วันเดียว

ปริญญาที่มองไม่เห็น

เรามักตีความความสำเร็จของคนเหล่านี้ผิดไป เราคิดว่าเรื่องของพวกเขาพิสูจน์ว่ามหาวิทยาลัยไร้ค่า ทั้งที่ความจริงมันกำลังตะโกนบอกเราว่า มหาวิทยาลัยมีค่ามหาศาล ในมิติที่ไม่ได้ถูกพิมพ์ลงบนกระดาษใบปริญญา

สิ่งนี้คือ ปริญญาที่มองไม่เห็น (The Invisible Degree)

มันคือเพื่อนคู่คิด เครือข่ายคอนเนกชัน บทสนทนาไร้สาระยามดึก และประสบการณ์นอกห้องเรียน ผู้นำเทคระดับโลกเหล่านี้อาจไม่ได้อยู่จนเรียนจบ แต่พวกเขาคว้าปริญญาที่มองไม่เห็นกลับไปเต็มกระเป๋า

งานวิจัยยุคหลังก็ยืนยันตรงกัน ทีมนักวิจัยศึกษาพฤติกรรมการใช้เวลาของนักศึกษากว่า 80,000 คนในสหรัฐฯ และแคนาดา เพื่อหาคำตอบว่าอะไรทำให้คนในวัยนี้มีความสุข รู้สึกว่าชีวิตมีความหมาย และมีสุขภาพจิตที่ดี

Roxanne Prichard นักจิตวิทยาผู้นำทีมวิจัยเผยว่า ปัจจัยอันดับ 1 กลับเป็นเรื่องที่เรียบง่ายที่สุด:

1. การใช้เวลากับมนุษย์คนอื่น ไม่ว่าจะเป็นการสังสรรค์ นั่งคุยกับเพื่อน เข้าชมรม หรือทำกิจกรรม ไม่ใช่การนั่งอ่านหนังสือให้ได้เกรด A มากที่สุด 
2. ขณะที่ปัจจัยอันดับ 2 คือ การลงมือทำงาน ไม่ว่าจะเป็นงานพาร์ตไทม์หรืองานอาสา ยิ่งลงมือทำ ยิ่งปรับตัวเข้ากับโลกแห่งความจริงได้ดี ซึ่งก็แทบไม่ต่างจากเส้นทางของ Zuckerberg หรือ Page ที่เริ่มลุยสร้างโปรเจกต์ของตัวเองตั้งแต่ยังเป็นนักศึกษา

เด็กยุคนี้ได้ใบปริญญาครบ แต่ทำปริญญาอีกใบหล่นหาย

ปัญหาใหญ่ของวันนี้คือ ในขณะที่คนรุ่นก่อนคว้าปริญญาที่มองไม่เห็นกลับไป แต่นักศึกษายุคปัจจุบันกลับกำลังทำมันหล่นหายไปต่อหน้าต่อตา

เมื่อ CNBC เดินไมค์ไปถามนักศึกษาในสหรัฐฯ ยุคนี้ว่า ภาพจำของชีวิตในมหาวิทยาลัยคืออะไร คำตอบกลับหม่นหมองอย่างไม่น่าเชื่อ

เด็กจาก University of Houston บอกว่า “แทบไม่มีใครคุยกับใครเลย”ส่วนนักศึกษาจาก Loyola Marymount เล่าว่า ภาพจำที่ติดตาที่สุดในแคมปัส คือ “คนนั่งใส่ AirPods ก้มหน้าดู YouTube คนเดียวเงียบๆ”

ผลสำรวจของ CNBC ร่วมกับ SurveyMonkey พบว่าคนรุ่นใหม่อายุ 18–34 ปี ถึง 1 ใน 4 เผชิญกับความรู้สึกเหงาอย่างรุนแรงอยู่เป็นประจำ

ข้อมูลจาก Bureau of Labor Statistics ระบุว่า ในปี 2003 วัยรุ่นอายุ 20–24 ปี ใช้เวลาพบปะพูดคุยกับคนอื่นเฉลี่ยวันละ 64 นาที แต่ในปี 2025 ตัวเลขนี้ดิ่งลงเหลือเพียง 30 นาทีต่อวัน

ลองจินตนาการดูว่า ถ้าในปี 1995 Sergey Brin เดินนำทัวร์โดยใส่หูฟังตัดเสียงรบกวน แล้ว Larry Page เดินก้มหน้าไถมือถือตามหลังโดยไม่ปริปากพูดกันสักคำ… โลกใบนี้อาจไม่มีสิ่งที่เรียกว่า Google เลยก็เป็นได้ และเมื่อหน้าจอเริ่มกลืนกินชีวิต หลายมหาวิทยาลัยจึงเริ่มตื่นตัวว่าคุณค่าที่แท้จริงของพวกเขากำลังถูกคุกคาม

Prichard เสนอว่า มหาวิทยาลัยยุคนี้ต้องกล้าลงทุนกับพื้นที่กายภาพ ชมรม และอีเวนต์ที่บีบให้นักศึกษายอมถอดหูฟัง แล้วหันมาพูดคุยกันจริง ๆ

ตัวอย่างที่น่าสนใจคือแคมเปญ NYU IRL (In Real Life) ของมหาวิทยาลัยนิวยอร์ก ที่สร้างพื้นที่ปลอดสมาร์ตโฟน จัดชาเลนจ์ “เลิกรากับมือถือ” ร่วมกับ Catherine Price ผู้เขียนหนังสือ How to Break Up With Your Phone ไปจนถึงการเปิดคอร์สสอนเด็ก Gen Z คุย Small Talk ซึ่งกลายเป็นกิจกรรมยอดฮิตอย่างไม่น่าเชื่อ

ในขณะเดียวกัน สัญญาณบวกก็เริ่มก่อตัวจากตัวคนรุ่นใหม่เอง เกิดเป็นกระแส Techlash”หรือการเริ่มเบื่อหน่ายการพึ่งพาหน้าจอ วัยรุ่นจำนวนมากเริ่มหันกลับมาหากล้องฟิล์ม งานอดิเรกออฟไลน์ บอร์ดเกม หรือโทรศัพท์ฝาพับแบบย้อนยุค 

Bill Gates ก้าวออกจาก Harvard โดยไม่มีใบปริญญา แต่เขามี Steve Ballmer ติดแขนออกมาด้วย

ในโลกที่ตำราเรียนทุกเล่มถูกบีบอัดเป็นไฟล์ PDF และสรุปได้ในพริบตาด้วย AI การเรียนให้จบครบทุกหน่วยกิตแล้วได้ใบปริญญาใส่กรอบทองกลับบ้านอาจไม่ใช่เรื่องยากอีกต่อไป

แต่หาก 4 ปีในรั้วมหาวิทยาลัยผ่านไป โดยที่คุณไม่เคยได้เชื่อมโยง สบตา หรือมีเพื่อนร่วมหัวจมท้ายเลยแม้แต่คนเดียว…นั่นอาจแปลว่า ตอนนี้คุณได้ทิ้งสิ่งที่มีมูลค่าแพงที่สุดของมหาวิทยาลัยไว้ข้างหลังเสียแล้ว

อ้างอิง: inc, history, harvardmagazine, about.google, rev