ด้วยประสบการณ์กว่า 40 ปี เริ่มต้นจากโรงกลั่นเล็กสุด กับ 6 บทเรียนของบางจาก

“บางจากไม่ใช่บริษัทใหญ่ เราเริ่มจากโรงกลั่นเล็กที่สุด… แต่เพราะเราเล็ก เราต้องคิดให้ต่าง ต้องเดินให้เร็ว และต้องหาช่องที่คนอื่นมองข้าม” - คุณชัยวัฒน์ โควาวิสารัช

ในโลกที่ทุกบริษัทพลังงานกำลังเร่งหา S-Curve ใหม่ เพื่อความอยู่รอดหลังยุคฟอสซิล เรากลับได้ยินมุมมองที่ “แตกต่าง” อย่างน่าสนใจจากคุณชัยวัฒน์ โควาวิสารัช Group CEO & President ของบางจาก ในงาน Techsauce Global Summit 2025 ที่มาพูดในหัวข้อ CEO’s Playbook for the Next Energy S-Curve

สิ่งที่น่าจับตามองไม่ใช่แค่กลยุทธ์ด้านพลังงานสะอาดของบางจาก แต่คือ แนวคิดผู้นำที่ชัดเจน กล้าสวนทาง และมีรากฐานจากประวัติศาสตร์องค์กรกว่า 40 ปี

จุดเริ่มเล็ก แต่คิดใหญ่: กลยุทธ์จากโรงกลั่นเล็กที่สุดในประเทศ

ย้อนกลับไปกว่า 3 ทศวรรษ บางจากเริ่มจากการเป็นโรงกลั่นของรัฐภายใต้กระทรวงการคลัง ถูกกดราคาจากการขายส่งน้ำมันให้รายใหญ่ จนต้องหาทางรอดด้วยการลงไปสู่ตลาดค้าปลีก ผ่านปั๊มน้ำมันสหกรณ์สำหรับชาวนาในชนบท

นี่คือการมองเห็นช่องว่างในตลาดที่ไม่มีใครเล่น เพราะยากเกินไป และมาร์จิ้นน้อยเกินไป แต่บางจากกลับเลือกจะเป็นเจ้าแรกที่เข้าไปให้บริการ ด้วยน้ำมันคุณภาพมาตรฐานในพื้นที่ห่างไกล

คุณชัยวัฒน์ชี้ว่า “ตอนนั้นยังไม่มีคำว่า Blue Ocean แต่สิ่งที่เราทำคือ Blue Ocean ของจริง” ซึ่งก็ไม่ใช่เพราะอยากเท่ แต่เพราะไม่มีทางเลือกอื่น นอกจากต้องสร้างทางเดินเอง

จากจุดเริ่มต้นเล็กๆ ในสุพรรณบุรี วันนี้บางจากมีสถานีบริการในเครือข่ายสหกรณ์กว่า 600 แห่ง คิดเป็น 1 ใน 4 ของสถานีบริการทั้งหมดในประเทศ

ถอดบทเรียนยุทธศาสตร์ Blue Ocean ที่ไม่มีใครสนใจ

บทเรียนที่ 1: กลยุทธ์ที่ดี ต้องเริ่มจากเข้าใจข้อจำกัดตัวเอง

ข้อจำกัดของบางจากในยุคเริ่มต้นคือ เล็ก, ไม่มีเครือข่ายปั๊มน้ำมัน, ไม่มีตลาดค้าส่งแข็งแรง และเผชิญกับยักษ์ใหญ่น้ำมัน

แต่แทนที่จะสู้ในพื้นที่เดียวกัน บางจากเลือกเดินเกมใหม่

• บุกชนบท: เข้าหาพื้นที่ที่ถูกมองข้ามอย่างตลาดในเขตเกษตรกรรม
• จับมือสหกรณ์ชาวนา: สร้างสถานีบริการน้ำมันแบบสหกรณ์ เพื่อให้ชาวนาสามารถเข้าถึงน้ำมันมาตรฐานดี ราคายุติธรรม
• สร้างความไว้วางใจ: ไม่ใช่แค่ขายน้ำมัน แต่ส่งเสริมเศรษฐกิจฐานรากและกลายเป็นพาร์ตเนอร์ของชุมชน

สิ่งนี้ทำให้บางจากกลายเป็น “พลังงานของประชาชน” ไม่ใช่แค่แบรนด์ใหญ่จากส่วนกลาง ซึ่งทางคุณชัยวัฒน์เรียกสิ่งนี้ว่า… Service Mind to Market Share เพราะหัวใจบริการที่แท้จริง คือสิ่งที่เปลี่ยนความไว้ใจให้กลายเป็นธุรกิจที่ยั่งยืน

บทเรียนที่ 2: CSR ไม่ใช่ของแถม แต่คือแกนกลางของธุรกิจ

ถ้า CSR เป็นแค่ภาพลักษณ์ ปีไหนไม่มีกำไร CSR ก็หายไป... แต่ถ้าเปลี่ยน CSR ให้เป็นธุรกิจ มันจะอยู่กับเราไปตลอด

ในกรณีของบางจากนั้นไม่ได้เพียงแค่พูดเรื่อง “พลังงานสะอาด” เพื่อเรียกคะแนน ESG หรือสร้างแบรนด์สีเขียว แต่ลงมือทำจริง และเปลี่ยนทุกการลงทุนเพื่อโลก ให้กลายเป็นรายได้จริง เช่น

• นำน้ำมันไฮบริด (แก๊สโซฮอล์) และ ไบโอดีเซล B20 เข้าตลาดก่อนใคร
• ก่อตั้ง BCPG บริษัทลูกที่เป็นผู้นำด้านพลังงานหมุนเวียน ทั้ง Solar, Wind, Hydro และ Geothermal
• พัฒนา SAF (Sustainable Aviation Fuel) และ Low Carbon Aviation Fuel เพื่อลดคาร์บอนในภาคขนส่งทางอากาศ
• ลงทุนใน โรงงานผลิตไบโอเจ็ตฟิวส์ สำหรับเครื่องบินโดยเฉพาะ

ที่สำคัญทุกอย่างนี้ไม่ใช่โครงการ CSR แต่เป็นธุรกิจจริงๆ ที่สร้างผลตอบแทนให้ผู้ถือหุ้น และโลกไปพร้อมกัน

บทเรียนที่ 3: สร้างระบบนิเวศของธุรกิจให้เชื่อมโยงถึงกัน

คุณชัยวัฒน์ชี้ว่า บางจากไม่ใช่แค่บริษัทขายน้ำมัน แต่คือกลุ่มธุรกิจพลังงานครบวงจรที่ทุกจุดเชื่อมกันอย่างมีระบบ โดยเริ่มต้นด้วยโรงกลั่นน้ำมัน บางจากค่อยๆ ขยายและ ประกอบร่างระบบธุรกิจแบบ Ecosystem ที่ทรงพลัง เช่น

โรงกลั่น > สถานีบริการ > ผลิตไฟฟ้า > ลงทุนลิเทียม > โรงงานแบตเตอรี่ > เชื้อเพลิงสะอาด > นวัตกรรมพลังงานใหม่

ทั้งหมดนี้รวมกันเป็นแนวคิดที่ CEO บางจากเรียกว่า... Integrated Energy Play หรือก็คือที่แต่ละธุรกิจเป็นฟันเฟืองเสริมกัน และสร้างมูลค่ารวมมากกว่าธุรกิจใดธุรกิจหนึ่งทำได้ลำพัง

โดยปัจจุบันบางจากมีบริษัทในเครือกว่า 90 แห่ง ที่ทำงานร่วมกันแบบเกื้อหนุน ไม่ใช่แค่ถือหุ้นเฉยๆ

บทเรียนที่ 4: เข้าใจฟิสิกส์ของพลังงาน ก่อนพูดเรื่อง Energy Transition

หลายคนบอกว่าอนาคตคือไฟฟ้า แต่เรากลับมองว่า ‘ของเหลว’ ยังครองโลกได้อีกนาน ซึ่งด้านคุณชัยวัฒน์ อธิบายอย่างน่าสนใจว่า…พลังงานมีหลายรูปแบบ อาทิ

• ของเหลว (Molecule) เช่น น้ำมัน, ดีเซล, SAF
• ก๊าซ (Gas) เช่น LNG, ไฮโดรเจน
• ของแข็ง (Solid) เช่น แบตเตอรี่

และในเชิงฟิสิกส์...ของเหลวยังคงได้เปรียบด้านพลังงานต่อกิโลกรัม (Energy Density) และความสะดวกในการขนส่ง 

เพราะแม้โลกจะหันสู่พลังงานไฟฟ้า แต่ความจริงคือ พลังงานไฟฟ้ ขนส่งลำบาก (ต้องมีสายส่งที่ลงทุนสูง), แบตเตอรี่ หนัก-แพง-เก็บพลังงานได้น้อย, ไฮโดรเจนต้องแปลงรูปก่อนขนส่ง เช่นผ่าน Ammonia

บางจากจึงยังลงทุนอย่างหนักใน “เชื้อเพลิงของเหลวแบบสะอาด” ที่พร้อมใช้งานในอุตสาหกรรมทันที เช่น SAF, HBO, B24, Low Carbon Jet Fuel

บทเรียนที่ 5: เทคโนโลยีอนาคต ต้องเริ่มสร้างวันนี้

แนวคิดของบางจากคือ มองอนาคตให้ไกล และลงทุนก่อนคนอื่นจะเห็น เพื่อให้พร้อมวิ่งทันทีเมื่อคลื่นลูกใหม่เริ่มก่อตัว ซึ่งคุณชัยวัฒน์เล่าว่า บางจากเริ่มลงทุนในเหมืองลิเทียมตั้งแต่ 10 ปีก่อน ตอนที่ยังไม่มีใครพูดถึง EV กันจริงจัง

คุณชัยวัฒน์แนะนำว่า “ถ้าเรารอจนตลาดพร้อม มันจะสายเกินไป” ซึ่งสิ่งนี้นับเป็นหนึ่งในแนวคิดแบบ Venture Builder ที่ไม่รอเทรนด์ แต่เริ่มต้นสร้างเทรนด์ด้วยตนเอง

บทเรียนที่ 6: ความลีน คือกุญแจของทั้งสิ่งแวดล้อมและการเงิน

Lean คือคำตอบที่อยู่ระหว่างโลกที่ต้องรอด กับธุรกิจที่ต้องโต เพราะในช่วงที่หลายองค์กรพูดถึง ESG อย่างกว้างขวาง หลายครั้งสิ่งที่หายไปจากบทสนทนา คือเรื่องของ การทำให้ยั่งยืนในเชิงเศรษฐศาสตร์

คุณชัยวัฒน์ ชี้ชัดว่า การจะทำให้ธุรกิจยั่งยืนได้ในระยะยาว ไม่ใช่แค่มีใจสีเขียว แต่ต้องลีนอย่างแท้จริง ทั้งในเชิงการเงินและสิ่งแวดล้อม

ตัวอย่าง: LCAF ผลิตภัณฑ์ที่ลีน ทั้งทางธุรกิจและสิ่งแวดล้อม

นี่คือหนึ่งในตัวอย่างของแนวคิด “Lean = Green” ซึ่งคำว่า LCAF นั้นย่อมาจาก Lower Carbon Aviation Fuel เชื้อเพลิงการบินสะอาด ที่ผลิตขึ้นให้พร้อมใช้งานในระบบปัจจุบัน  เช่น

• ไม่ต้องเปลี่ยนเครื่องยนต์
• ไม่ต้องรื้อระบบเติมน้ำมัน
• ไม่ต้องรออนาคตแบบ SAF

นี่คือตัวอย่างของ Mid-Step Innovation หรือนวัตกรรมที่ตอบโจทย์ปัจจุบัน ซึ่งสามารถนำมาใช้ได้ทันที สร้างรายได้จริง และช่วยลดคาร์บอนได้จริง

นอกจากนี้ทางคุณชัยวัฒน์ ยังได้เสนออีก 1 แนวคิด “Efficiency – Profitability – Sustainability”: วงกลม 3 วงที่ต้องหมุนพร้อมกัน โดยทั้งสามวงนี้ไม่ใช่ตัวเลือกที่ต้องแลกกัน แต่คือเป้าหมายที่ต้องไปด้วยกัน เช่น

• ถ้าประหยัด แต่ไม่มีกำไร > อยู่ไม่รอด
• ถ้ามีกำไร แต่สิ้นเปลือง > โลกไม่รอด
• ถ้ากรีน แต่ทำไม่ได้จริง > ผู้ถือหุ้นไม่รอด

ความลีน จึงกลายเป็นสะพานเชื่อมระหว่าง ‘สิ่งที่ดีต่อโลก’ กับ ‘สิ่งที่ดีต่อธุรกิจ’ และเป็นหนึ่งในกลยุทธ์ที่บางจากใช้ขับเคลื่อนทั้งองค์กรไปข้างหน้า ดังนั้น Lean ไม่ใช่แค่เรื่องต้นทุน แต่มันคือการออกแบบธุรกิจให้ใช้ให้น้อย – ได้ให้มาก – และยั่งยืนได้นาน